Сүхбаатарын Нямдаваа. Их Британи улсын Nottingham хотод гэр бүлийн хамт амьдардаг. Тэрээр хүүхэд байхаасаа урлагтай холбогдсон нэгэн. 5  настайдаа 10сонгодог жүжгийн хүүхдийн дүр бүтээж байсан бол сурагч насандаа Монголын Хүүхдийн Ордонд лимбэчин болж улмаар Хѳгжимийн Багшийн коллеж ( хуучнаар) болон Соёлын коллежд Хѳгжимийн багшийн мэргэжил эзэмшсэн. Англид 2001 онд ирснийхээ дараагаас хѳгжмийн технологийг мэргэжлийн талаас нь  судалж байгаад 2011 онд Nottingham  хотын New College Nottingham-д элсэж 2013 онд Music technology in Modern Music чиглэлээр дүүргэсэн. Өдгөө мэргэжлийн  зэрэглэлээ дээшлүүлэх зорилгоор Derby-ын Их сургуульд Их сургуульд visionwestnotts_2561686bХѳгжим болон Хѳгжимийн технологоор суралцаж байна.

Чөлөөт цагаараа 2014 онд Британид улсад байгуулагдсан ардын урлагийн Nomadic Tunes хамтлагийн дууны найруулагч, хөгжимчинөөр ажилладаг. Тэрээр удахгүй эх орондоо очиж өөрийн сурч мэргэшиж буй чиглэлээрээ 5 хоногийн сургалт явуулахаар болсонтой нь холбогдуулан хөөрөлдлөө

1, Хөгжмийн дууны инженэр гэдэг мэргэжлээр Монголчууд гадаадад тэр бүр сураад байдаггүй санагддаг  Харин та энэ чиглэл өндөр хөгжсөн Англид мэргэжлийн сургуульд нь сурч байна. Танай сургуулиар зочилж байхад их өөр орчинд орчих шиг сэтгэгдэл төрж байсан билээ. Дээх нь дууны инженерийн тухай нэг клип Youtube-ээс үзэж байсан юм. Тааруухан дуу хоолой, хөгжмийн аяыг  танихын аргагүй сайхан уран бүтээл  болгодог гайхалтай мэргэжил санагдсан. Энэ мэргэжлийнхээ талаар  товч тайлбарлаж өгөөч

Дуу хөгжмийн инженер нь олон хэсгээс бүрддэг цогц мэрэгжил. Анх бичлэгт орсон түүхий бүтээлээсээ төгс хэлбэрээ олтлоо хэд хэдэн төрлийн инженерүүдийн гараар дамждаг. Бас дотроо ямар төрлийн ая эгшгийг инженерчлэхээсээ хамаараад ангилагддаг. Ямар нэгэн уран бүтээл гарах үе шатанд тулгyyрлан ярья. Рекордин инженер ямар уур амьсгалтай өрөөнд, ямар хөгжмийг, ямар микрофоноор бичих гэдгээс нь эхэлж тохируулж уг уран бүтээлийн анхны бичлэгийг хийдэг.  Нэг студиод (өрөөнд) тохируулсан хөгжмийн тохиргоо өөр сутдиод (өрөөнд) таардаггүйг та манай сургууль дээр очихдоо анзаарсан байх.

14Дараа нь продакшн буюу миксин инженер нь бүх дуугаралтын динамик буюу чанга нам ая,  баруун зуун талд дуугарах гээд олон тохиргоо өөрчилөлтийг хийнэ. Тухайлбал хамтлагын нэг уран бүтээл байна гэхэд тэнд олон хөгжмийн ая эгшгийг хаана нь аль нь ямар хэлбэрээр дуугарах зэргийг тохиуруулж найруулах буюу миксин хийнэ гэсэн үг. Ингэхдээ хөгжмийн бичлэгт зориулсан төрөл бүрийн программ хангамжуудыг ашиглах шаардлага гардаг. Энэ үе шат нь тухайн уран бүтээлийг гүйцэтгэлийн 80 хувьд нь хүргэнэ. Ингээд хамгийн хэцүү, сүүлийн шатны, сонсогчдын сэтгэл зүрхийг татах уран бүтээл болгон гаргах ажиллагааг мастерин инженерийн түвшинд хийдэг. Бэлэн микс болсон сонсож шүүж өөрсдийн чадавхи мэрэгжлээр төгөлдөржүүлж буюу мастерин хийж цогц бүтээгдэхүүн болгодог. Мэдрэмж, хөгжмийн програм хангамжуудыг өндөр түвшинд хэрэглэж эзэмшсэн байх гээд нарийн ур чадварууд шаардагдана. Дэлхийн том инжэнэрүүд мастерийн инжэнэрээр дагнасан байх нь түгээмэл. Уран бүтээл гараад ирсэн хойно сонсоход Дууны инжэнэр гэдэг мэрэгжил амар мэт санагдаж болох ч тэрхүү боловсорч гарч ирсэн бүтээлийг хийх үед маш их цаг, тэвчээр, анхаарал шаарддаг мэрэгжил.  Саяын тайлбарласан зүйлс продакшн талын буюу Студийн инженерүүдтэй холбоотой.

Цаашилбал амьд хөгжмийн инженерүүд буюу тухайн нөхцөл байдалд амьд хөгжмүүдийг хаана хэрхэн дуугаргах тохиргоог хийдэг инженерүүд юм.  Бас өөрийн өвөрмөц ур чадваруудыг шаардана. Дээр нь радио, ТВ-ийн дууны инженерүүд нь тодорхой хэмжээний дууны давтамж, стандартын дуугаралтыг маш сайн хянаж байх ёстой болдог Мөн энэ төрлийн бүтээлүүдэд хүмүүсийн яриа их ордог тул түүнийг цаад хөгжимтэйгөө уялдуулах чадвартай байх, богино хугацаанд том уран бүтээлүүдийг гарах, амьд тоглож буй хамтлагуудын дуу хөгжмүүдийн хувьд дээр дурдсан бүх төрлийн инженерүүдийн хийх ажлыг хийх хэрэгтэй болдог гэсэн үг. Англичууд “дууны инженер хүн hearing бус listening чадвартай байх хэрэгтэй” гэж ярьдаг. Хөгжмийг дуу чимээ шиг сонсох бус мэдэрч, дотор нь ялгаж салгаж сонсох чадвартай байх хэрэгтэй гэсэн утгыг хэлж буй. Дээрхи чадваруудаас гадна дууны инженерүүдэд техник технологийн хөгжлөөс хоцрохгүй байх шаардлага тавигддаг. Өөрсдийн хэрэглэж буй техник хэрэгсэл, программ хангамжаа хамгийн сүүлийн үеийн бүтээгдэхүүнүүдээр байнга апдайт хийж байх хэрэгтэй болно. Иймээс интернэтийг өөртэй бүтээлчээр ашиглах, хэрэгтэй цахим хуудсууд, программ хангамжуудыг байнга эрж хайж олж өөрийн үйлдлийн сисдемдээ тохируулан ашиглаж сурах,  мэдрэмжтэй, манайхны хэлдгээр нилээд сүйхээтэй байх хэрэгтэй. Миний хувьд цѳѳн тооны нэр бүхий хѳгжимийн сэтгүүлүүд болон вэб сайтуудад subscribe хийж шинэ тѳхѳѳрѳмжүүд болон програмуудын талаар байнгийн мэдээлэлтэй байдаг Түүнчилэн бүх зүйл дижитал болж буй энэ үед хуучны аналог төхөөрөмжүүдийг ашиглаж чаддаг байх шаардлага ч гарна. Хуучны сайн хөгжмийн инженерүүд өөрийн гэсэн дуу авианы ѳнгѳ аяс характерыг бүтээлдээ оруулахын тулд тухайн төхөөрөмжүүдээ өөрсдөө хийж ирсэн. Үүний тулд наад зах нь сайн цахилгааны инженер байх хэрэгтэй болно. Тэгэхээр дууны инженер гэдэг олон талын мэрэгжилтэй, мэрэгжилдээ чинхүү дуртай,  байнга шинийг эрэлхийлж ажиллаж байдаг, мэдрэмжтэй сүүхэйтэй хүний ажил болж байна даа  “Инженерүүд чихээ маш сайн хайрлах хэрэгтэй” гэж энэ мэрэгжлийн хүмүүс байнга ярьж байдгийг бас энэ дашрамд дурдая

2. Англид зохиогддог хөгжмийн фестивалиудад цөөнгүй жил очиж янз бүрийн ажил хийсэн хүн. Суралцаж буй мэрэгжлийнхээ үүднээс харахад их юм анзаарагдана биз7

Англид байх хугацаандаа жил бүр л янз бүрийн хөгжмийн наадмуудад очиж эхэн үедээ ч мэргэжлийн бус амьдралын шаардлагаар ажил хийж байлаа. Мэдээж хөгжим сонирхдог хүний хувьд дууны инженерүүдийн хөгжмийн дуу авиаг тохируулан гаргаж буй арга, мөн тэд ямар брандийн техник хэрэгсэлүүдийн хэрэглэж буйг ажигладаг байсан.  Өмнө харагдаж байгаагүй техник хэрэгсэл, хөгжмийн зүйлсийг тэмдэглэж аваад гэртээ ирсэн хойноо интернетээр хайж юугаараа бусдаасаа давуу болоод онцлог болохыг нь судалж сонирходог байлаа. Сонирхолдоо хөтлөгдөөд их л эрэл хайгуул хийдэг байжээ. 1
Сургуульд орж ном ёсоор нь сурч эхэлснээсээ хойш бол ерөнхийдөө техник хэрэгсэлүүдийг хараад аль брандийн хэдий үеийн ямар хүчин чадал боломжтой болохыг мэддэг болсон Хамгийн сүүлд 2013 оны East Midland-ын Donington цэцэрлэгт хүрээлэнд  болдог Download (http://downloadfestival.co.uk) нэртэй рок хөгжмийн наадамд сургуулийнхаа шугамаар оролцон дууны инженер талаасаа тайзных нь бүх техникийн угсралт заслыг сонирхож үзэж байсан. Дууны инженерүүдийн суудаг тайзны өмнөөс хардаг том майхан (Front of house) –д зочилж Linkin Park хамтлагийн гол дууны мастер инжэнэр Ken “Pooch” van Druten тай  нүүр тулж уулзсандаа бахархалтай байдаг.12 Энэ хөгжмийн наадамд Metalica, Linkin Park,  Ramstein гэх мэт алдартай хамтлагууд ирж тоглож байсныг мэднэ. Тэнд хэрэглэж буй хэрэгсэл төхөөрөмж нь үнэхээр мэргэжлийн ѳндѳр түвшинд байх бѳгѳѳд зарим тохиолдолд хэрэглэж буй нэг микрофоны үнэ нь хамгийн багадаа 2000 фунт байх жишээтэй. Төхөөрөмж бүрийн ашиглагдах зорилго, дуу ялгаруулах хүчин чадал зэрэг нь гайхалтай.  Тэнд тэдгээр төхөөрөмжүүдийг ямар үед яаж хэрэглэдэг зэрэг олон чухал хэрэгтэй мэдээллүүдийг шууд харж, мэдэрч, олж авсан.

3. Та дууны инженерийг сонирходог, энэ чиглэлээр ажиллаж байдаг Монголчуудын хэд хэдэн цахим бүлэгт хамрагдсан тухайгаа сонирхуулж байсан. Баруунд суралцаж буй хүний төлвөөс харахад манайханы мэдлэг туршлага бас ур чадвар хэр санагддаг вэ

Өөрийнхөө сонирхолоор эрж хайж байгаад энэ чиглэлийн мэдээлэл мэдлэгээ солилцдог Аудио инженерийн, Хөгжмийн программ сонирхогчдын, Дуу хөгжим сонирхогчдын гэсэн Монголчуудын 3 ч группэд нэгдэж орсон. Аудио инжэнэрийн бүлэгт нь Монголдоо нилээд танигдсан мэргэжилтэнгүүд нь байгаа санагддаг. Миний ойлгож буйгаар Монголын нэр хүндтэй дууны инженер энэ бүлгийн админ хийдэг . Хөгжмийн программ сонирхогчдийн бүлэг нь олон залуусыг эгнээндээ нэгтгэсэн хамгийн том бүлэг нь. Монголчуудын хувьд дууны хөгжмийн инженерийн тоног төхөөрөмжүүдийг санхүүгээ гаргаад авч чадах боломжтой болсон байна. Олон янзын шоу ч хийдэг болж Харин тэрхүү тоног төхөөрөмжүүдээ бүрэн хүчин чадлыг нь гаргаж, зөв ашиглаж байна уу гэдэг дээр асуудал байх шиг санагддаг юм. Барууны сургууль номоор сураад гарсан хүн ховор байна.  Гэхдээ Азийн хѳгжмийн сургалтууд одоо барууныхантаи дүйцэхээр сайжирсан болохоор зарим хүмүүс бас Азид очиж сайн боловсрол эзэмшиж байна. Байгалиас заяасан авъяас, өөрсдийн дур сонирхол, шаргуу хөдөлмөрөөрөө манайхан багагүй зүйлийг амжуулж байгаа ч дотооддоо мэрэгжлийн түвшинд сурах, сургах тогтолцоо байхгүй байгаа нь харамсалтай. Тэр түсмаа амьд хѳгжимийн инженерийн хувьд практик талаасаа суралцаад ирсэн нь нэг талаараа тулсан зүйлийг яаж ийгээд аргалдаг чадвар бий болгодог ч тэрхүү тулгарч буй асуудлууд нь ихэнхдээ онолоор заагдсан зүйлс байдаг л даа. Тэр чадвараа болгож байна, чадаж байна гээд 2бодож байгаа боловч дэлхийн жишигт нийцсэн том системийн тѳхѳѳрѳмжүүдийг хэргэлээд ирэхээр яалтч үгүй дүтмаг байгаа нь мэдэгдэж байна. Сүүлийн үед анзаарагдаж буй нэг зүйл бол Монгол залуус программ хангамж ашиглан зохиодог компьютерийн хөгжмийг их сонирходог болсон явдал.  Өмнө тоног төхөөрөмж том,  үнэтэй зэрэг шалтгаанаар бичлэгийг мэргэжлийн хүмүүс л хийдэг болсон бол одоо тэдгээрийн овор багассан,  олдоц ихссэн, харьцангуй хямд, чанартай болсноор хүмүүс хаана ч дууны авиа, бичлэгийн чанартай зүйлсийг хийх боломжтой буюу сонирхолоороо компьютерийн хөгжмийг хийх боломж бүрдсэн. Хэл мэдэхгүй ч youtube-ээс зааварчилгааг харж дуурайсаар энэ чиглэлд харьцангуй сайн мэдлэгтэй болсон залуус бас их байна. Гэхдээ мөн л анхнаасаа онолын суурь тавигдаагүйгээс болж арга барил нь өрөөсгөл буруу аргаар хийгээд сурчихсан, дадал болгочихсон нь буцааж онол зааж сургахад бэрхшээл болж мэдэхээр. Миний хувьд энэхүү мэргэжлийг эзэшснээрээ Монголын уран бүтээлчдийнхээ хийж буй уран бүтээлүүдийг дэлхийн стандартад хүргэхэд хувь нэмрээ оруулах  сонирхол зорилгодоо хөтгөлгдөж яваа нэгэн. Төгсөөд Монголдоо очиж ажиллахын зэрэгцээ мэргэжлийн сургалт явуулж ирээдүйн боловсон хүчнээ бэлдэхэд анхааран ажиллана. Боловсон хүчнээ гаднаас бус дотроосоо бэлдэж байх тогтолцоог бий болгоход хувь нэмрээ оруулах зорилготой Нэг анхаарал татаж онцолж хэлмээр зүйл бол монголд дууны инженерийн мэрэгжил нь системчлэгдэж заагдаагүй учир нэр томъёон дээр ихээхэн асуудал үүсэх юм. Өөрийн хамрагддаг бүлгүүдэд өрнөж буй хэлэлцүүлгүүдээас харахад л зарим нь оросоор зарим нь англиар зарим нь монголчилж буулгаснаараа яриад хэрэглээд буй. Иймд энэ чиглэлийн хүмүүс хамтран тогтсон нэр томъёо гаргах нь нэн тэргүүний асуудал болов уу. Тэгж гэмээ нь шинээр энэ мэрэгжлийг эзэмших, сонирхон суралцах залууст ч хэрэгтэй, Монголын дуу хөгжмийн хөгжлийн ирээдүйд ч онцгой тустай явдал болно

4.Удахгүй Монгол явж суралцаж буй чиглэлээрээ сургалт явуулах тухай сонссон. Энэ тухайгаа сонирхуулахгүй юу,

Дээр хэлсэн бүлгүүдэд хэлэлцэгдэж буй зүйлсийг хараад ер нь Монголдоо очиж энэ чиглэлээр суурь мэдлэг олгох сургалт явуулах санаа төрж, бусад маань ч дэмжсэн.  2015-1-12 ноос 16-ны хооронд Үндэсний Дуу Бүжгийн Эрдмийн Чуулгын байранд 5 хоногийн мэрэгжлийн сургалт семинар зохион байгуулна. Семинар нь зөвхөн мэргэжлийн хүмүүст бус хөгжим, компьютерийн хөгжим сонирходог хүүхэд залууст зориулагдах болно. Оролцогчиддоо дууны инженерийн онолын суурь мэдлэг олгох зорилготой юм. Ямар үелзэл давжтамжтай дуу авиаг хүний чих хүлээж авч сонсдог, хөгжим яаж дуугардаг,хөгжмийг яаж сонсдог гээд анхан шатны онолыг мэдлэгүүдээс эхлээд дууны инженерийн хийх ажилбаруудыг тодорхой жишээн дээр бүхэлд нь багтааж үзүүлнэ. Анхан шатны суурь мэдлэгтэй болсон тохиолдолд аль ч төрлийн дууны инженер хийх үндэс суурь тавигдана гэсэн үг.  Сонсож мэдсэнээ цаашид яаж ашиглах нь тухайн хүний чадвар, хичээл зүтгэлээс хамаарна. Мөн интэрнэтээр, нөгөө бүлгүүдээрээ эргээд байнга холбоотой байх тул харилцан суралцаад явах боломж байнга нээлттэй. Семинарын явцад 2 хамтлаг амьдаар нь тоглуулж бичлэг хийгээд дээр ярьсан бүх л дууны инженерийн ажилбаруудыг хамтдаа гүйцэтгэн семинарийнхаа төгсгөлд үр дүнг нь үзүүлнэ. Эндээс л гэхэд амьд тоглолтын дууны инженер, студийн дууны инженерийн хоорондын уялдаа холбоо хийгээд ялгааг сонсогчид маань хараад мэдрээд авах боломж бүрдэнэ. Семинарт бүртгүүлж оролцохыг хүсвэл www.facebook.com/events/323245667872618  хуудсаар зочилж бүртгүүлэхийг хүсэе. Түүнчлэн Монголд өөрийнхөө хичээл зүтгэлээр суралцаж энэ мэрэгжлийн чиг гольдролыг олсон хүмүүс ч нилээд байна. Тэдгээр хүмүүстэй бас уулзаж танилцаж, туршлага солилцох хүсэлтэй.

Цаг зав гарган ярилцсанд баярлалаа. Хөгжилтэй оронд сурч мэдсэн зүйлсээ эх орныхоо хөрсөнд суулгахаар зорьж буй үйл хэрэг тань бүтэмжтэй байхын ерөөл дэвшүүлэе

Цахим ярилцсан Д.Цэрэнбат