Hurug “Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын 27 дахь дугаарын зочноор МУИС-ийн МХСС-ийн багш, хэл бичгийн ухааны доктор (Sc.D), профессор Г.Гантогтох уригдан оролцож сонирхолтой яриа хийсэн билээ. Уулзалт ярилцлагын тэмдэглэлийг Оксфордын их сургуулийн Боловсролын ШУ-ны магистр Г.Орхоны ирүүлснээр та бүхэнд хүргэж байна.

Уулзалт ярилцлага доорхи 3 сэдвийг хамрав.

  1. Монголын нууц товчооны товч танилцуулга
  2. МНТ-оос сонгож авсан өгүүрбэрий
    н онцлох үг хэллэгийн тайлбар
  3. Монгол бичгийн учир холбогдол

******************************************

  1. Монголын нууц товчооны товч танилцуулга

Slide5МНТ хэмээх түүхэн сурвалжийг Мин улсын үе болж ирэхэд уйгаржин монгол бичгээр байгаа уг эхээс нь 282 зүйл өгүүлэмж эмхтгэн, монгол хэл сургах сурах бичиг бэлтгээд, Юань улсын нууц түүх хэмээн нэрлэж арван хоёр, арван таван дэвтрээр товхин бичиж үлдээсэн эх сурвалжууд бий.

Slide4Энэ эх бичигт МНТ-ны 282 зүйл бүрийг хятад ханз үсгээр монгол хэлээр галиглан бичиж, монгол үг тус бүрийг араар нь зураад, оноосон орчуулга хаджээ. Тэгээд зүйл тус бүрт хадмал товч орчуулга үйлдэж товчоолсон байдаг.

МНТ-ны монгол бичгээр уламжилсан сурвалж бол Лувсанданзаны зохиосон “Алтан товч” хэмээх түүхэн тулгар бичиг 233 зүйл МНТ-ны зүйлтэй ямар нэг хэмжээгээр тохирдог.

МНТ-ны монгол эх бичиг олдоогүй учир “Юань улсын нууц түүх” гэдэг энэ сурвалжийг орон орны эрдэмтэд судалсаар байгаа боловч 13-р зууны монгол хэлээр байгаа зарим үгс эдүгээ хэрэглээнээс гарсан, өвөрмөц хэлцийн утга нь танигдахгүй болсон, зарим үгийн утга шилжиж өөрчлөгдсөн, хэв заншил, мөргөл шүтлэг өөрчлөгдсөнтэй холбогдоод нэгэн мөр сонгомол эхийг бүтээнэ гэхэд олон зөрчилтэй учирсаар байгаа юм.

Хэдий тийм боловч МНТ-ны судлал дэлхий дахинд өргөн дэлгэрсэн, дэлхийн олон хэлээр орчуулагдсан ялангуяа Монгол улс, Өвөрмонголын эрдэмтэд хүчин чармайлт гарган тал бүрээс нь судалж, сийрүүлэл тайлбар бүхий судалгаа шинжилгээ, унших бичиг, сурвалж судлалын бүтээлүүдийг туурвисаар байна. МНТ дэлхий дахины олон эрдэмтдийн нөр их хөдөлмөрийн ачаар өндөр түвшинд гарч, илэрхий тодорхой болсон зүйл их бий.

Тодорхой болох тусмаа нууц нь улам нуугдаж, танигдахгүй үг хэллэг, ухагдахуун буруу ташаа ойлголт, мадагтай уншлага, үсэг зурлагын ташаарал, арга зүйн дутагдал маань улам ил болсоор судлаач сонирхогчдын хүрээг тэлсээр байгаа нь сайн хэрэг.

Монголын нууц товчооны нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сонгомол эхийг сэргээн гаргахад:

  • Олон салбарын эрдэмтдийн хүчийг зангидан, угсаатны зүй, түүх, угсаа хэл шинжлэл, нутгийн аялгуу судлал, газар зүй, нүүдэлчдийн соёл судлал, бөө мөргөл судлал, эртний судлал, хэлшинжлэл, сурвалж бичгийн судлал зэрэг олон ухааны бэлчир дээрээс магадлан барьж судлах
  • Алтайн төрөл хэлээр МНТ-г орчуулж харьцуулж судлах
  • Монгол төрлийн хэл хийгээд олон монгол аялгуунд хөрвүүлж, харьцуулсан судалгаа хийх
  • Эх бичигт суурилсан судалгаа орчуулга хөрвүүлэг хийгээд уран сайхны орчуулга хөрвүүлгийг салбарлуулан хөгжүүлбэл тодорхой үр дүнд хүрнэ гэж боддог.

МНТ-ны үг хэллэгийн цаад гүн санааг нүүдэлч соёлын сэтгэлэг, зан үйл, бөө мөргөлийн ухагдахуун, нутгийн аялгууны хөрвүүлэг сэргээлтээр сайтар тунгаан судалбал үг хэллэгийн утга танигдаж учир зүйн гаргалгаа нь зүгшрэх төлөвтэй байгааг жишээлж үзүүлэхийг зорьсон юм.

_____________________________________

  1. МНТ-оос сонгож авсан өгүүлбэрийн онцлох үг хэллэгийн тайлбар:
  1. huja’ur (узуур)

Slide11 МНТ “Чингис хааны узуур
Дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ Чоно ажгуу” гэж эхэлдэг.

Эрдэмтэд энэхүү узуур гэсэн үгийг язгуур, узуур, озоор гэж уншиж тайлдаг.  Би узуур гэсэн саналыг дэмждэг. Узуур гэдэг нь модны бүдүүн уг. Үзүүр гэвэл нөгөө тал нь болно. Энэ нь Чингис хааны төрлийн модны угт байгаа Бөртэ Чоно хэмээх дээд өвгийг узуур хэмээн заажээ.       Узуур хэмээн заасны учир нь төрлийн модны угт байгаа дээд өвгийг хүндлэх эртний зан үйлтэй холбоотой. Тэрхүү зан үйл нь хорь буриадын бөө нарт уламжилж ирсэн байна. Үүнд “Бөөгийн чанар” хэмээх зан үйл үйлдэн, есөн ес наян нэгэн дэрвэлэг мод, эцэг мод, эх мод, үүр мод, шузга мод зоож, хонин тайлга оруулан, узуур унги угтаа их ёслол үйлддэг.

Их хааны угийг дээдлэн хүндэтгэж, уг узуураас нь утгалан бичихийн тулд  Чингис хааны узуур хэмээн мөр тэтгэжээ.

  1. Qonjiyasun (хошног, гургалдай)

Slide13МНТ-ны 124-р зүйл дэх “Хонид адуулж, хонжияасун идсү би” гэж “Дэгэй хонь адуулав” гэсэн өгүүбэрийн хонжияасүн /хошног/ гэдэг энэ үгийг эрдэмтэд янз бүрээр галиглаад, зарим нь хошног, зарим нь гүзээ гэж байна хэмээн маргалддаг.

Би хошног гэсэн саналыг дэмждэг учир нь хонь төхөөрөөд, хонины хошногт дотор мах /хэрхнэг, өрц, гол мах/ -ны зүсмийг чихээд чанаж бэлтгэсэн хоолыг хошног гэдэг. Гургалдай, авид, найз, хошног, цагаан мах гэх мэт газар газрын монголчууд янз бүрээр нэрлэдэг. Хошногийн амсрыг буриад аялгуугаар хонзооhон /хонжоос/ Өвөр монголчууд баян түрүү гэж хэлэлцдэг.

Хорь буриадын бөөгийн чанарын тараал, мөн эрэгтэй хүүхдийн угаалга, мялаангуудын ёслолд гургалдайгаар хишиг даллаж, нар зөв эргүүлээд, ёслолд оролцсон хүн бүрээр хазуулж хишиг хүртээдэг заншил одоо хүртэл байна.

Байгаль эхийн өгөөж шим хонины бөгсөнд тарга болон хурсныг баян түрүү хэмээн бэлгэддэг заншил тэр үед байсан учраас Тэмүүжинийг хамаг монголын ханаар өргөмжлөхөд Дэгэй ингэж хэлж байгаа нь монгол түмний амны хишгийг даллаж буй утга ажээ.

  1. Slide16эе барваас

154-р зүйл дэх: “Эе барваас өтөг уусны хойно Бэлгүдэй, Даридай хоёр тэнд ортугай! Гэсэн өгүүлбэрийн эе гэдэг үг шууд утгаараа эе найр, эв эе. Шилжмэл утгаараа хурал зөвлөгөөн. Хурал зөвлөгөөн хийж, эв эеийг тогтоохын тулд хатуу, зөөлөн янз бүрийн арга боловсруулж хэлэлцээд, айраг ууж тардаг заншилтай байжээ. Бэлгүдэй, Дааридай хоёр зөвлөгөөний нууцыг задалсан учраас Чингис хаан ийм шийдвэр гаргажээ

  1. хог идэж, хомоол түлж явтугай

Slide14Төдэй Чэрби даран аж. Ордын хойноос хог идэж, хомоол түлж явтугай” хэмээн зарлиг болов” гэсэн өгүүлбэр MHT-ны сонгомол эхийн 234*-р зүйлд байдаг. Хог идэж гэсний хог гэдэг үгийг Мин улсын үеийн хадмалчид хоолны хаягдал ногоо гэж тэмдэглэснийг дагаад хог хаягдлыг идэх гэж орчуулдаг. Гэтэл Алтан товчоос сурвалжтай хог хамж гэсэн хөрвүүлэг бас бий.

Чэрби гэдэг нь засаг төрийн удирдагчийн хэргэм зэргийн нэр. Тэр их хэргэм зэрэгтэй Төдэй Чэрбийг хог идэж, хомоол түлж яв гэж Чингис хаан зарлиг буулгалаа гэвэл алдас болно.

Хог хамж, хомоол түлж явтугай гэж хөрвүүлсэн хөрвүүлэг үг үсгээрээ зөв боловч ямар учиртайг тайлбарлаагүй тул учир битүүлэг үлджээ.

Миний санал: ‘хог этэж, хомоол түлж явтугай гэж үгчлэн буулгаад, аргал хорголын хог бууцыг хамж, хомоол унгатгаж ариулж явтугай гэж тайлах нь зөв болов уу. Монголчуудын уламжлалт өдөр тутмын заншлаар айл нүүхдээ гэрийн эзэгтэй ачаагаа хөтөлж, хүүхэд хөгшид нь хонь малаа тууж, гэрийн эзэн гэрийнхээ буурь, буянт малынхаа хот хорооны бууц, аргал хорголын хогийг этэж хамж тэгшлээд, хомоол, арц, ганга унгатхаж, хот хороо, гэрийн буурь, нүүх зүгээ ариулаад ачааныхаа араас мордож, ачаагаа харж хандаж, нүүдлээ араас нь удирдаж явдаг олон зууны уламжлалтай билээ.

Чингис хааны тэр их орд өргөө нүүхэд Төдэй Чэрби эзэмдэн захирч, удирдан зохион байгуулж, хот хорооны хог болох малын хэвтэр бууцыг хамуулах, гал түймрээс сэргийлэх ба хомоол тэргүүтэн арц ганга, жодоо унгатган ариулах ажлыг эрхлүүлж байхаар хаан соёрхон зарлиглажээ.

Төдэй Чэрбийн нэрийг хятад галигаас үндэслэн Дөдэй гэж уншдаг. Гэтэл алдарт монголч эрдэмтэн Б.Х.Тодаева гуайн халимаг овог нь Төдэй, нэр нь Төдэйн Буляаш гэдгээс эрэгцүүлэн бодвол аман дуудлага нь Төдэй байж болмоор байна.

  1. ордос бууж бүхийд

Slide17282-р зүйлд “Долоон болдог, Шилгэнцэг хоёр зуур ордос бууж бүхийд бичиж дуусгав” гэж алдарт МНТ төгсдөг.

Нүүдэлч соёлын сэтгэлгээр шинэ соргог бэлчээр нутагт буурь сэлгэж, хааны орд өргөө бууж төвхнөсөн үйл явдалтай таширлан төгсгөлийн үгээ бичиж туурвисан нь монгол номч нарын билигшээлт сэтгэлгээний гэрч, тал нутгийн анхилам үнэр шингэсэн бүтээл болохыг илтгэж байна. Үүнийг Оросын эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов гуай соргогоор мэдэрсэн нь бахархалтай байдаг.

Slide19

_______________________________________

  1. Монгол бичгийн учир холбогдол

Учир зүйн үүднээс Монгол улс монгол бичгээрээ төр засаг, албаныхаа хэргийг хөтлөх ёстой гэдэгт би эргэлзээгүй итгэдэг. Итгэдэг үндэслэл нь:

Монгол бичиг

  • Олон зуун жилийн тэртээгээс боловсрон боловсорсоор өөрөө бүтэж төрсөн зөв бичих зүй бүхий тогтсон бичлэгтэй, дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрсөн бичиг үсгийн зарчмыг сайтар баримталдаг, даяар монгол хэлний авиалбарыг оновчтой тэмдэглэдэг боловсронгуй бичиг
  • Монгол хэлний ундарга, салаа салбар болсон олон хэл аялгууг нэгтгэн барьж, үгийн сан утга зүй, соёл сэтгэлгээний нийлэг талыг нэгтгэхийн зэрэгцээ салаа салбараасаа баяжиж байдаг
  • Сонгодог монгол бичиг болон хөгжих замдаа бичиг номын хэлийг цогцлоон бүтээж төрөл бүрийн утга зохиолыг хөгжүүлсэн. Гадаад үг, нэр томъёог тэмдэглэдэг али гали үсгийг тусгайд нь зохиож, зөв зохистой хэрэглээг бүрдүүлэн сургаж байжээ.
  • Үгийн галбирыг хийсвэрлэн татлан бичих хийгээд уран сайхны сэтгэмжийг чөлөөтэй болгон, үг үсэг дүрэмд ягштал баригдаагүй урлагийн чөлөөт сэтгэлгээг уран үсгээр илэрхийлэх бололцоо боломж сайтай байдагт нь итгэл үнэмшил улам лавширдаг юм.

Гэвч сайн бүхэн саад тотгортой. Бид багш нараа сайн бэлтгээгүй, заах аргаа боловсруулаагүй, Монгол бичигтээ итгэх итгэл үнэмшлийг нь баттай суулгаж чадаагүй. Цахим сүлжээгээ бүрдүүлээгүй, мэдээлэл сурталчилгааны хэрэгслээ монгол бичиг рүүгээ чиглүүлээгүй зэргээс шалтгаалаад зээлдмэл сэтгэлгээнээсээ салж чадахгүй л байна.

Slide6Slide7Slide8

Зээлдмэл сэтгэлгээнээс салгаж, улс орноо өв соёлоо, эдийн засгаа хөтлөөд явах эрүүл саруул ухаалаг, чийрэг, чин зоригт залуучууд өсөж торниж, өөрөө бүтсэн монгол бичиг маань өөрөө босож ирэх үе ойрхон болоод байгаа гэсэн ерөөл тавьж яриагаа өндөрлөе.

Slide21