Монголчуудын нутгаа гэх үзэл тогтвортой хөгжлийн үзэл санаатай тохирдог

Оюунлаг Оршихуй цуврал уулзалт 51 дэх дугаар ТННЭ-ээс санаачлан Элчин сайдын яамны дэмжлэгтэйгээр Монгол Британийн хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 60 жилийн ойн цуврал арга хэмжээний нэг болгон зохион байгуулах “НУТАГ- Монголчуудын нүүдэллэх ухаан”  үзэсгэлэнтэй холбогдуулан хийгдэж байна.

Ингээд уламжлал ёсоор зочин илтгэгч нартай хийсэн “бие халаах” товч ярилцлагыг хүргэж байна.


Др Байвалын БАТХИШИГ. 2012 онд АНУ-н Kолородагийн Их Сургуульд бэлчээр ба байгалийн экосистемийн Докторын зэрэг хамгаалсан, 2015 онд Тогтвортой Ноос Ноолуурын Олон Улсын Эвсэлийг хамтран үүсгэн байгуулагч, Монгол дах Салбраын захирал.  

  1. Та 2012 онд Монголчуудын “нутаг ухаан” хэмээх үзэл санааг судалсан эрдмийн ажлаараа бэлчээр ба байгалийн экосистемийн Докторын зэрэг хамгаалсан. Нээрээ л нутаг гэхээр уул ус ээж аав дүрслэгдээд зогсохгүй өсөж төрсөн нутгийн ахуй соёл, үүх түүх, амьдрах ухаан түүнийгээ хайрлан хадгалах өвлүүлж уламжлуулах гээд олон мэдрэмж сэтгэлд зэрэг төрдгийг гадаадад суугаа Монголчууд сайн мэдэх байх. Та эрдмийн ажлаараа энэ бүгдийг яаж илэрхийлж харуулсан тухайгаа товч хуучилахгүй юу.

Судалгаандаа энэ сэдвийг хүрээнд дүн шинжилгээ хийнэ гэж огт зориогүй явсан. Уур амьсгал-нийгэм-улс төр-эдийн засгийн хавсармал шинжтэй хүний нөлөөнөөс тохиолдож буй хувьсан өөрчлөлтөд Монголын бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлж буй малчид хэрхэн дасан зохицож, даван туулж буйг судлах зорилготой байсан. Бидэнд өөрт хөгжил дэвшлийн ямар нөөц, мэдлэг, ур чадвар, бололцоо байсан болоод аль нь алдагдаж устаж буйг олон талт шинжлэх ухаан салбар дамнан онол аргазүйг түшин судалсан.

Монгол төдийгүй дэлхий нийтээрээ нүүр тулж байгаа томоохон нийтлэг сорилтууд бидэнд байна. Үндэсний уламжлалт гэх ардын мэдлэг, үйлс ухааныг Орчин үеийн шинжлэх ухааны онол аргазүйтэй харьцуулан харах зорилгоор цогц шинжилгээ хийсэн нь гадаад дотоодыг хөгжлийг холбох, монголынхоо мал аж ахуйн гаралтай бараа бүтээгдэхүүн гадаадад гаргах, өөрсдийн оршин тогтнох үзэл баримтлалыг дөвийлгөх зэрэг зорилгыг давхар агуулсан.

Үүний тулд 4 жилийн хугацаанд нийт бараг 500 гаруй малчин эгэл хүмүүстэй судалгаагаар уулзаж, 10 удаагийн аялалаар 100 гаруй хоног явснаар би энэ бүхнийг шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд зориулж байна уу, өөрийнхөө эрдмийн цолоо хүртэх гэж зорьж байна уу, ер нь юуны төлөө вэ гэдэгтээ эргэлзэж эхэлсэн. Хүн-байгалийн шүтэлцээ, найр тавих ёс, уул усаа аргадах, өвөг дээдэс, эх нялхас халамжлах, мал амьтантай зэрэгцээ орших, идээ будаа зооглох, урлаг соёлоо хадгалах, нүүдэл суудал хийх гээд агуу дуусашгүй, барашгүй дадал, үйлс ухаан байгааг хараад орчин үеийн шинжлэх ухааны бүхий л үзэл нь амьдрал дээр зуун зуун жилийн турш нэвтэрч миний болон бидний цусанд шингэж, сэтгэлд хоногшсон байдгийг олж харсан.

  1. Та ТННЭ-г хамтран үүсгэн байгуулагч, газар дээр нь энэ байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлж яваа хүн. Эрдмийн тань ажил хийгээд амьдрал дээр хийж бүтээж яваа хоёр тань нягт холбоотой юм. Тогтвортой хөгжил хийгээд Нутаг үзэл санааны хоорондох уялдааны талаар

Тогтвортой хөгжил гэдгийн энгийн үгээр оршин тогтнох чанар гэж ойлгож болно. Нутаг ухаан бол аливаа зүйлсийг цул бүхлээр харах, бүрэлдэхүүн хэсгээр нь ойлгож хүлээн авах ухаан юм. Энэ нь хайрцлагдсан мэдлэг биш, харин сфер буюу бүхлээр нь харилцан шүтэлцээ хамаарлыг бодолцох ухаан юм байна. Сүүлийн үеийн тогтвортой олон хөгжлийн чиг хандлагад бидний ертөнцийг үзэх үзэл шууд тохироод байна гэж хэлж болно. Тиймээс тайлбар гаргахад, ажил үүргээ хийхэд гадны үг нэр томьёо, гадны онолын зэрэгцээ өөрсдийнхөө түүх үндэстэн нутгийн онцлогоо үгүйсгэлгүйгээр харин бүр товойлгож, урлаг, боловсрол, төсөл, худалдаа арилжаа гэх мэт бүх талбарт тусгах хэрэгтэй. Үүний нэг жишээ илрэл ТННЭ (Тогтвортой Ноос Ноолуурын Эвсэл)  болж байна.

Удахгүй Лондонд та бүхэнтэй уулзаж өөрийн судалгаа шинжилгээний ажил болоод өдөр тутмын ажил үйлсийнхээ талаар ярилцаж, санал бодлоо солилцох гэж буй даа туйлын баяртай байна. Энэ дашрамд биднийг дэмжин хамтран ажиллаж буй Элчин сайдын яамны хамт олонд мөн мөн Оюунлаг Оршихуй цувралдаа урьж оролцуулж буй Та бүхэнд гүнээ талархаж байгааг минь хүлээн авна уу!


Гэрэл зурагчин Пүрвээгийн БАТТУЛГА Сэтгүүлч мэргэжилтэй. 1994 оноос гэрэл зураг авч эхэлсэн. Нүүдэлчин ахуй, монгол угсаатны өв соёлын чиглэлээр бичиж нийтэлдэг, фото цувралууд авдаг. Гэрэл зургийн бүтээлүүдээрээ 2016, 2019 онуудад Англи, АНУ-д хатарсан үзэсгэлэнд оролцож байсан. 2015 онд монгол үндэсний хөгжмийн зэмсгүүд болон бүсгүй хүнийг илэрхийлсэн “Хос эгшиг” үзэсгэлэн ном гаргасан. Монголын Гэрэл зурагчдын нэгдсэн холбооны Удирдах зөвлөлийн даргын сонгуультай. 2018 оноос “Монгол угсаатны өв соёлын “ЭГЭЛ” төсөл”-ийг санаачлан хэрэгжүүлж байна. Энэ хүрээнд SFA-тай хамтран “НУТАГ-монголчуудын нүүдэллэх ухаан” гэрэл зургийн цомог, үзэсгэлэнг Та бүхэнд дэлгэж байна.

  1. Та малчин түмний эргэх дөрвөн цагт малынхаа аясыг даган нүүдэллэх ухаан , өнөө хэр оршин байгаа ахуй соёлыг харуулсан гэрэл зураг, бичлэгийн арвин их сантай болжээ. Уг нь та чинь сэтгүүлч, нийтлэлч атал гэрэл зураг руу орж явчихсан байх юм. Санаа сэдэл яаж төрөв, хэдэн жил энэ чиглэлээр ажиллаж байна даа.

Уг нь би сэтгүүлч болох хүсэлтэй байлаа. 1995 онд тухайн үеийн Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонинд ажилд орохоор очиход  “Гэрэл зургийн сурвалжлагчаар ажилла” гэсэн. Тэгээд л нэг мэдэхэд л “Өдрийн сонин”, “Зууны мэдээ” зэрэг өдөр тутмын сонинд 10 орчим жил гэрэл зургийн сурвалжлагчаар ажилласан байв. 2005 оноос мөн л өдөр тутмын сонинд сурвалжлагч, тоймч, албаны дарга, орлогч эрхлэгч зэрэг бичдэг сэтгүүл зүйн чиглэлээр цөөнгүй жил буюу 2012 он хүртэл ажиллажээ. 2012 оноос өөрийн фото студийг байгуулж үйл ажиллагаагаа өнөөдрийг хүртэл явуулж байгаа ч сонинд ажиллаж байсан сэтгэл зүй, тэр дадал зуршлаа их үгүйлдэг юм билээ. Угаас өөрийн өссөн ахуй, уламжлалт өв соёл, нүүдэлчдийн эгэл энгийн хэрнээ аугаа гэж итгэдэг тэрхүү ухааныг дарсан гэрэл зурагтаа ч, бичсэн нийтлэл сурвалжлагдаа ч аль болох орхигдуулахгүйг хичээдэг байсан нь явсаар 2018 оноос “Монгол угсаатны өв соёлын “ЭГЭЛ” төсөл”-өө санаачлан эхлүүлэхэд хүргэсэн болов уу. Уламжлалт монгол өв соёл гэдэг бүдгэрч, алсарч байгаа энэ сэдэв агуулга дэндүү том, дэндүү өргөн ойлголт юм. Сэдэв бүр дээр ажиллахад хамгийн багадаа дөрвөн жил ноцолдож байж зах зухыг нь гадарлах юм байна гэсэн дүгнэлтэд хүрээд байна. Миний тухайд “Нүүдэл” гэсэн дэд сэдвээр өнгөрсөн хугацаанд ажиллаа. Үүнийгээ нэг тайлагнах, алдаа оноогоо олж харах гэсэн хүсэл маань доктор Б.Батхишигийн “Нутаг ухаан” гэсэн эрдмийн ажлын агуулга, мөн чанартай нэг цэгт огтлолцож байна гэсэн итгэл үнэмшлээр “НУТАГ- Монголчуудын нүүдэллэх ухаан”  ном, үзэсгэлэнгээ дэлгэхээр зориглоод байна.

  1. Хөдөө явж байхад бодогддог, харамсдаг хийгээд бахархадаг зүйл юу байдаг вэ.

Хаана уламжлалт нүүдэл байна, ердийн хөсгөөр хэн нүүж байна, тэдний нүүдэл хэзээ хөдлөх вэ гэдгийг өөрийнхөө хэр хэмжээнд судлан тогтоож, болж өгвөл тэрхүү малчидтай урьдчилан холбоо барьж, нийслэлээс багаа бүрдүүлэн хийгээд цор ганцаараа гарч давхин, зураг дүрс бичлэг хийсээр олон TB (терабайт) сан бүрдүүлжээ. Ингэж явах зуур хүүхэд залуус гэлтгүй идэр дунд насныхан, төв суурин бараадан олон жил болсон ахмадууд өв соёлоо, оноосон нэр хэл хэллэгээ, зан үйл ёс заншлаа, дом шившилгээ, эдлэл хэрэглэлээ орхигдуулан, мартан гээж байгаа нь алхам тутамд анзаарагддаг нь сэтгэл эмзэглүүлдэг. Гэвч хэдий ховордсон ч гэлээ өнөөдөр тэмээндээ нуруу ачин элсэн манханаа давж буй, үхэр шараа тэргэнд хөллөн нэг талдаа 300 км 10 хоног нүүн өвлийн отор хийж байгаа хангай нутгийнхан, гаднаа 50 гаруй тэмээн тэрэгтэй гавьяат малчин өвгөн байгаа зэрэг нь намайг нэг талаар аз жаргалтай, бахархалтай болгодог. Азтай ч гэж хэлж болох юм. Миний энэ нүүдэл сэдвээр авч үлдээж буй гэрэл зургийн сан урлагийн бүтээл (зөвхөн маш цөөхөн нь) байж болох ч ирээдүйд, бүр ойрын ирээдүйд, 15-20 жилийн дараа залууст, эрдэмтэн судлаачдад судлагдахуун, өв болон үлдэнэ гэж итгэж байна. Хөдөөх малчдын хэл яриа, эдлэл хэрэглэл, хувцас хунар хэдийгээр маш хурдацтай өөрчлөгдөж байгаа нь цагийн аяс биз ээ. Хэдий ийм ч гэлээ цаад угандаа, мөн чанартаа, сэтгэл зүрхэндээ монгол малчдад нүүдэлчин ухаан нь, нутаг ухаан нь бат нот хадаатай байдаг билээ.

  1. Та бүтээлүүдээрээ зургийн цомог гаргаж байна. Монголын байгаль орчин нүүдэлчин ахуйг үзүүлсэн зурагт цомгууд нилээд байдаг Таны бүтээлийн ялгарах онцлог юу байна

Сэтгүүлчээр ажиллаж байсны давуу тал маань аливаа зураг, цуврал бүтээлд зөв өгсөн, зөв оноосон тайлбар байдаг. Ямар нэгэн кадр сайн тайлбартай байж, түүнтэйгээ хоршин нийлж чадвал өөрийн үүргээ 100 хувь биелүүлэх тэр тал руугаа дөхдөг болов уу гэж боддог. Мөн тайлбар гэдэг уянгын халил, уран зохиол гэхээсээ баримт, мэдээлэл байж чадвал илүү сонирхолтой болно гэж ч итгэдэг. “НУТАГ- Монголчуудын нүүдэллэх ухаан”  ном цомог маань шинжлэх ухаанч тайлбар, тухайн нүүдэлч малчдын хэлсэн үг санаа, эрдэмтэн судлаачдын тодорхойлолт ойллого зэргээр баяжуулах гэж хичээснээрээ ялгарах байх аа. Мөн куратортой хамтарч ажилласнаараа онцлог болж чадсан болов уу. Өөрийн кадрууд өөрт хэт таалагдах, тухайн зураг авсан үндсэн үйл явдалдаа автах зэргээр сонголтын алдаа гаргах нь элбэг байдаг. Тэр бүхнээс зайлсхийж чадсан хэмээн найдаж байна. Ном үзэсгэлэнгийн маань куратороор энэ удаа Англи дах Монгол Улсын Соёлын элч Ж.Өнөрмаа ажиллаж байгаад талархал илэрхийлье.

  1. Яг та бид 2-г энэ яриагаа цахим хэлбэрээр солилцон байтал та Англид ирж амжихгүй болчихлоо.

Харамсалтай нь тэглээ. Гэхдээ цахим хэлбэрээр оролцох боломж бий болж байна. Ингэж оролцох техникийн нөхцлөөр хангах болсон Британид суугаа Элчин сайд Б.Энхсүхэд гүнээ талархаж буйгаа илэрхийлье

 

Энгийн иргэн жижиг, дунд бизнесийн хүрээнд эх оронтойгоо холбоотой бизнес хийх ямар боломжууд байгаа талаар ярилцая

Оюунлаг оршихуй цуврал уулзалтын 51 дэх дугаараар Дэлхийн банкны Төсөв, санхүүгийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлэх төслийн зөвлөх Э.Цогтбаяр оролцож Монгол, Британийн хoорондын худалдаа, түүний статистик үзүүлэлтүүд ба Британи дахь Монголчуудад санал болгох жижиг дунд бизнесийн боломжууд” сэдвээр уулзалт ярилцлага хийнэ. Ингээд ярилцлагын зочинтой хийсэн уламжлалт “бие халаах” товч яриаг хүргэж байна.
1. Бидний урилгыг хүлээн авч яриа хийхээр болсонд баярлалаа. Юуны өмнө Та Британид зочилж буй хэрэг зоригийнхоо талаар товч танилцуулахгүй юу?
Эдийн засгийн таамаглал боловсруулах, бодлогын арга, хэмжээний нийгэм-эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг тооцох хүрээнд a) Их британи, умард ирландын нэгдсэн вант улсын нэр бүхий байгууллагуудын туршлагаас судлах, б) холбогдох чиглэлээр харилцаа тогтоох, в) цаашид хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй төслүүдийн талаар санал солилцох зорилгоор Сангийн яамны төлөөлөл томилолтоор ажиллаж байгаа ба миний бие уг багт багтсан. Өмнө нь би Дэлхийн банкны Экспортыг дэмжих төсөлд Бизнес хөгжлийн шинжээчээр ажиллаж байсан туршлагатай.  Элчин сайдын яамны ажилтан Мөнхдэмбэрэлээс дээрх төслийн явцад экспортлогч аж ахуйн нэгжүүдтэй ажиллаж байсан туршлагаасаа хуваалцаач гэж санал тавьсны дагуу та бүхний зохион байгуулж буй энэ арга хэмжээнд оролцохоор шийдсэн.
2. Британи Монголын худалдаа гэхээр уул уурхай л түлхүү байх болов уу гэж бодогдов
Хоёр орны хоорондох худалдаанд уул уурхайн бүтээгдэхүүний худалдаа, мөн түүнтэй холбоотой машин, механизм болон бусад дагалдах бараа, үйлчилгээ багагүй хувь эзэлдэг. Уул уурхайтай холбоотой энэ чиглэлийн бизнес ихэвчлэн томоохон байгууллагын түвшинд хамаарах болохоор жижиг, дунд бизнесийн чиглэлээр, тодруулбал Британид амьдарч буй монголчууд маань эх оронтойгоо холбоотой ямар бизнес хийх боломжтой талаар ярилцахаар төлөвлөж буй миний хувьд шууд хамааралтай биш болов уу. Энэ арга хэмжээний үеэр би уул уурхайн бус экспортын боломж, тодруулбал ноос, ноолууран бүтээгдэхүүний худалдаа, аялал жуулчлалын талаар түлхүү ярилцана.
3. Хилийн чанадад суугаа Монголчуудын эх орондоо бизгес эрхлэх боломжийн талаар ярина гэхээр их сонирхолтой байна Хоёр улсын иргэншилтэй хүмүүс олон болсон Тэд эх нутагтаа чиглэсэн бизнес эрхлэмээр байдаг. Энэ бүгдэд манай улс эрх зүйн хувьд бэлэн үү. Тухайлбал газар өмчлөх эрх маань хэвээр үү?
Миний хувьд хуулийн мэргэжлийн хүн биш болохоор таны энэ чиглэлээр асуусан хариултанд шууд хариулт өгөхөд хангалтгүй болов уу. Тодорхой шалтгааны улмаас манай улс давхар иргэншлийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөггүй. Иргэдийн хувьд энэ нь хүлээлт үүсгэсэн, хэрэгцээт асуудал боловч шийдэгдэхгүй байгаа цаад шалтгаан нь миний ойлгосноор манай төрийн байгууллагуудын хүнд суртлаас илүүтэй их гүрнүүдийн дунд үндэсний аюулгүй байдлаа хамгаалахад учирч болох эрсдлээс сэргийлсэн хэрэг байх талтай.
Манай бизнес эрхлэгчдийн ажилд цөөнгүй бэрхшээл тулгардаг. Хэдий бэрхшээл багагүй ч тэр бүхнийг даван туулж, дотооддоо төдийгүй гадаадад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ хүргэж буй бизнес эрхлэгчдийн төлөөлөлтэй төслийн шугамаар ойрхон ажиллах боломж надад олдсон юм. Тэднээс юуг ойлгосон, тэдэнтэй хилийн чанадад юуг хамтарч хийж болохоор талаар надад ажиглагдсан бэ? Энэ талаар л би ярилцана гэж ойлгосон. Ахин тодруулахад э хамтдаа ярилцах юм.
Ярилцсан Д.Цэрэнбат

Ихэвчлэн гүрэн байсан юмуу эртний язгуур овог аймгуудад туульс үлдсэн

Элчин Сайдын Яам, Цахим Өртөө Холбоо, Британи дахь олон нийтийн байгууллагуудаас хамтран зохион байгуулдаг “ОЮУНЛАГ ОРШИХУЙ” цувралын 50 дахь дугаар 2019 оны 9 сарын 20-ны Баасан гарагт Элчин сайдын яамны хурлын танхимд зохион байгуулагдана

Энэ удаагийн илтгэгч зочноор Монгол улсын соёлын элч, төрийн туульч, МУСГЗ Э.Баатаржав уригдаж “ӨВӨГ МОНГОЛ СОЁЛ” сэдвээр уулзалт ярилцлага хийхээр болсон ба түүнтэй хийсэн уламжлалт “бие халаах яриа”гаа толилуулж байна.

Тууль гэж юу вэ? Тууль хайлах нь зан үйл үү, урлагийн нэг төрөл

Нүүдэлчин Монголчуудын аман билгийн том соёл. Туульсыг нэг өгүүлбэрээр тайлбарлах амаргүй. Туулинд зан үйл, урлагийн төрөл аль, аль нь хамаарна. Хүнд хэцүү цагт ,дайн байлдааны өмнө хайлдаг хатуу тууль гэж байхаас гадна сайн сайхан цагийг алтан нартад урин дууддаг зөөлөн цагаан туульс гэж бий.Ц.Дамдинсүрэн гуай 60, 70 онд манай багш нарыг судлаад .”..эдэнд эртний үгсийн амин хүч хадгалагдаж ирсэн байна. Мөн нөгөө талаар нүүдэлчин малчин ардын үзэх дүрс, унших номыг багтаасан гэрийн театр юм…” гэж дүгнэж байсан юм. Б.Ренчин гуай ч манай настай туулчидтай их ойр дөт байлаа. Хэл зохиолын хүрээлэнд соронзон хальсанд хадгалагдаж байдаг. Туульс мөн түүхэн өөр өөр цагийн тухай өгүүлдэг учраас нас нь /үечлэл/ өөр өөр. Эртний буюу дундад эртний туульс их ховордож байна даа.

2. Монголд өдгөө тууль хайлалтыг судлаж  буй,хайлж буй хүн олон уу, Таны ажиллуулж буй Сүбээдэйн удам ТББ нь ардынхаа энэ соёл уламжлалыг хамгаалан хөгжүүлж буй зорилгтой байх Тийм ээ.Нэрийг нь яагаад Сүбээдэй баатартай холбож өгөв

Туульчид маш цөөхөн. Бас удам дамждаг болоод тэрч юмуу, эсвэл одоогийн хүмүүс завгүй яаруу болоод ч тэрүү сайн туульч шавь нар цөөхөн гарч байна. Дэлхий дээр туультай орон арван хуруунд ч хүрэхгүй. Ихэвчлэн гүрэн байсан юмуу эртний язгуур овог аймгуудад туульс үлдсэн байдаг. Миний дээд өвөг Монгол урианхан хүмүүс. Мөн Сүбээдэй баатар дэлхийн хамгийн шилдэг жанжин. Сүбээдэй баатар хүү Урианхайдаа, түүний хүү Ачу баатарын хамт бас гурван хааныг дамнан Монголын төрд хүчээ өргөсөн байдаг.Мөн Сүбээдэй баатарын гарвалийн тухай өгүүлдэг “Мөнх сайхан төрт Алтан торц баатар” гэж сайхан туульс бий. Энэ жил төрийн ордонд хайлагдлаа.

3. Та дэлхийн олон орноор туулиа танилцуулж хайлж явлаа Бусад оронд очоод харахад ижил төстэй зан үйл бүхий ард түмэн хэр их байна.

Эртний улсууд хоорондоо нэлээд төстэй. Гэхдээ даяарчлалын энэ үед язгуур соёл ихээхэн устаж байгаа ч амьд байгаа цөөхөн өвлөн уламжлагч, мөн эдийн соёлынхоо ачаар Монгол улс маань гүрэн байсан эртний улсуудын хэв шинжээ хадгалсаар л байгаа.

Уулзалтаараа та бүхэнтэйгээ энэ талаар дэлгэрэнгүй сайхан ярилцаж хөөрөлдөнө. Би бас зарим тууль хайлах үзүүлбэрүүдийг ч та бүхэндээ үзүүлнэ. Гялаалаа та нартаа.

 

Хөөрөлдсөн 

Д.Цэрэнбат

Идэвхитэй, тогтвортой ажиллагаатай ТББ-ууд нийгмээ өөрчлөх шинэчлэхэд чухал үүрэгтэй

2000 оны эхэн дунд үед Британид байсан Монголчууд “Монгол пабны Батбаяр” гэхээр түүнийг андахгүй. Монголчуудын цуглаж хурдаг, баяр хөөрөө тэмдэглэдэг газар тэр үед бидний нэр өгснөөр “Монгол паб”, түүнийг ажиллуулж Монголчуудаа үе үе хураадаг нь Батбаяр байлаа.
Эмч мэргэжилтэй тэрээр сурч боловсрох, амьдралаа дээшлүүлэхээр гадаадад гарсан Монголчуудын урсгалын эхэн хэсэгт явагчдын нэгэн. Ажиллахын хажуугаар өөрийн мэргэжил Нийгмийн Эрүүл Мэндийн , мөн Бизнесийн Удирдлагын чиглэлээр тус тусМастерийн зэрэг  хамгаалсан. Монголдоо очиж мэргэжлээрээ хэсэг ажиллаад улмаар нийгмийн нээлттэй байдлын төлөөх ТББ-ийн гүйцэтгэх захиралаар өдгөө ажиллаж байна. Монголчуудын дундах нийтийн сүлжээнд ялангуяа жиргээнд тэрээр олонд танигдсан нэгэн болоод буй. Түүнийг Лондон хотноо түр ирээд буйг нь тохиолдуулж эргэж очоод эх орондоо ажилласан туршлага үзэж анзаарч буйгаасаа хувaaлцана уу хэмээн энэ удаагийн Оюунлаг Оршихуй уулзалтад оролцохыг урилаа. Товч “бие халаах” яриа өрнүүлснээ хүргэж байна

1. Нутагтаа очоод цөөнгүй жил боллоо. Сүрьетэй холбоотой төрийн байгууллагад ажиллаж байсныг тань санаж байна
Улс орон бүрт National Tuberculosis Program гэсэн байгууллага байдаг. Тэр нь тухайн орны сүрьэтэй тэмцэх стратегийг хэрэгжүүлдэг гэсэн үг. Монголд ХӨСҮТ (Халдварт Өвчин Судлалын Үндэсний Төв) дотор Сүрьеэгийн Тандалт Судалгааны Алба гэж байгууллага нь энэ ажлыг хийдэг. Энэ албаны даргаар Лондонгоос очоод 3 жил ажилласан. Лондонд Нийгмийн эрүүл мэндийн чиглэлээр магистр хийсэн тул мэргэжлийн ажил маань байсан. Ажлаа хийх хугацаандаа Үндэсний хэмжээний сүрьеэгийн тархалтын анхны судалгааг эхлүүлэх, Британы Medical Research Council байгууллагтай хамтарсан эмэнд тэсвэртэй сүрьеэгийн эмчилгээг богиносгох олон улсын судалгаа болон ажлаа өгсний дараа Харвардтай хамтарсан Сурагчдыг сүрьеэгэас сэргийлэхэд Д аминдэмийн нөлөө судалгааг эхлүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж чадсан байдаг. Манайх шиг улсад хамтарсан том судалгаа хийж хүмүүсээ хөгжүүлэх асуудлаа шийдэх гарц л байдаг

2. Трансперенси Интернешнл Монгол ТББ -д ажиллах Гүйцэтгэх захиралаар ажиллах болжээ Ярилцлагын сэдвээс харвал ер нь ТББ-н нийгэмд үзүүлэх нөлөөллийн ач холбогдлыг өгүүлэх болтой .
Үүний дараа Эрүүл мэндийн салбар дахь ил тод байдлын асуудал их чухал юм байна гэж ойлгоод олон улсын авлигатай тэмцдэг ТББ монгол дахь салбар Транспэрэнси Интернэшнл Монгол байгууллагын эрүүл мэндийн хөтөлбөрүүд дээр ажиллаж эхэлсэн. Тухайлбал эмийн үнэ ба чанарыг сайжруулах чиглэлээр. Улмаар энэ байгууллагын бусад үйл ажиллагаа болох бизнэсийн орчин дахь шударга байдал, уул уурхайн салбарын авлигын эрсдэл, улс төрийн намуудын ил тод байдал, иргэний төсөв, нийгмийн эргэх хариуцлагын чиглэлээр, хүний эрх ба авлигын чиглэлээр гэх мэт төсөл хөтөлбөрүүд дээр ажиллаж нийгэмд ТББ ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж нийгмээ өөрчилж болох юм байна гэсэн итгэл төрөх болсон. Энэ талаараа үзэж туулж, анзаарч буй дээрээ тулгуурлан ярих, санал бодлоо хуваалцах бодолтой байна.

3. Сошиал сүлжээнд ялангуяа жиргээнд их идэвхитэй байгаа харагддаг. Сошиалын сүлжээний нөлөөллийг үйл ажиллагаандаа ашиглаж байна аа даа
Сошиал сүлжээний хувьд жиргээндээ 17,000 дагагчтай. Жиргээгээр дамжуулж нийгэмд өөр өнцгөөс харсан хүмүүст хэрэгтэй тэр тусмаа Британид үзэж харсан уншсан сайн жишигүүдийг нийгэмд түгээх боломж гэж хардаг. Жишээ нь эрүүл мэндийн чиглэлээр Британын эрүүл мэндийн салбарын сайн жишигүүдийг уншиж судалж хүмүүст хүргэхийг хичээдэг . Заримдаа үр дүн өгсөн ч харагддаг. Монголчууд сонин бага уншдаг сошиал их ордог болчихсон тал бий.

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

Хэвлэл мэдээлэл “үл хамаарах” байдлаа л алдаж болохгүй

‘Warm up’ interview with the guest speaker Richard Dove, TV Producer & Director of Marylebone Media Limited, an independent production company specialising in coverage of China as well as investigatory documentaries

After editing an Asian business magazine for three years , he joined the BBC as a Business programmes producer working on BBC 1’s Business Breakfast.  He was launch editor of BBC 2’s Working Lunch and editor of Business news and programmes at BBC World.

He was part of the development team for Al Jazeera English and helped to launch the channel.  He co-created their current affairs strand, People & Power and was its launch editor for three years. 

Richard has a passion for travel, politics, libraries and my football team, Mansfield Town.


Firstly, Thank you for accepting our invitation . I’ve understood that you visited to Mongolia more than once in the past. What was your involvement in Mongolia and it’s media industry. 

On my first trip to Mongolia – 20 yrs ago – I produced a series of short films and radio reports for the BBC.  Also a documentary on Naadam for BBC World.

I was invited back – funded by the UK Foreign Office to conduct a series of training courses for broadcast journalists on news production and news values.

The following year I and colleagues conducted a trading course for key news and current affairs presenters – again funded by the UK Foreign Office

In later trips I conducted training and consultancy for the creation and launch of the Channel 1.

You had creative roles in BBC and Al Jazeera such as world known media organisations. What do you think of the current situation of Mongolian media industry? Are we on track?

Media now is Mongolia is free but can be very biased politically and I was very disturbed to hear an Eagle TV presenter say that news stories can be bought and put on air.  This is a dangerous precedent.  I will talk about a free press in a very competitive environment.

Also  I will talk about young people and careers. I do act as a mentor for film makers and journalists.


Юуны өмнө бидний урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Та Монголд хэд хэдэн удаа очиж ажиллаж байжээ. Чухам ямар хэргээр очиж байв

Анх 20 жилийн өмнө Монголд очиж BBC-д зориулан хэд хэдэн богино хэмжээний кинонууд болон радио нэвтрүүлгүүд бэлтгэж байсан. Мөн BBC World сувагт зориулан Наадмын тухай нэвтрүүлэг хийж байлаа. Дараахан нь Британийн Гадаад Харилцааны яамны санхүүжилтээр нэвтрүүлэгч сэтгүүлчдэд зориулсан мэдээний үнэ цэнэ болон түүнийг боловсруулахтай хлобоотой хэд хэдэн удаагийн цуврал сургалтыг зохион байгуулсан. Дараа жил нь мөн л Британийн Гадаад Харилцааны яамны санхүүжилтээр мэргэжил нэгт нөхдийнхөө хамтаар гол мэдээний болон сүүлийн үеийн үйл явдлын мэдээний нэвтрүүлэгчдэд сургалт явуулж байсан.

Сүүлийн очилтуудаараа бол Channel 1 сувгийг бий болгох, эхлүүлэх төсөлд сургагч, зөвлөгчөөр ажилласан юм

Та BBC, Al Jazeera зэрэг дэлхийд алдартай мэдээллийн байгууллагуудад олон сонирхолтой нэвтрүүлгүүдийн санаачлагч, редакторын үүрэг гүйцэтгэж байсан мэргэжлийн хүний хувьд Монголын өнөөгийн медиа ертөнцийн талаар юу гэж хэлэхсэн бол. Бид зөв замаар явж байна уу?

Өнөөгийн Монголд чөлөөт хэвлэл мэдээлэл оршиж буй ч улс төрийн хувьд үл хамаарах байдал нь алдагдсан байж магадгүй байна. Eagle ТВ-н нэвтрүүлэгчийн мөнгөөр худалдагдсан мэдээлэл  цацагддаг тухай ярихыг сонсоод ихэд тавгүйтсэн. Энэ бол  байдал тун ноцтой байна гэсэн үг. Шударга хатуу өрсөлдөөнтэй орчинд чөлөөт хэвлэл хэрхэн ажилладаг тухай уулзалтын үеэр би дэлгэрэнгүй яръя. Мөн кино урлаг, сэтгүүл зүйн талбарт хөл тавьж буй, хүчээ өргөж буй залууст ментор хийдгийн хувьд  залуучууд болон кареерийн талаар ярих болно

by D.Tserenbat – Ярилцсан Д.Цэрэнбат

Бид чанартай, хэрэгцээтэй хараат бус судалгааг хөгжүүлэхээр зорьж ажиллаж байна

Элчин Сайдын Яам, Цахим Өртөө Холбоо, Британи дахь олон нийтийн байгууллагуудаас хамтран зохион байгуулдаг “ОЮУНЛАГ ОРШИХУЙ-ЛОНДОН” уулзалтын 40 дэх дугаарын зочноор Хараат Бус Судалгааны Хүрээлэнгийн Гүйцэтгэх Захирал А.ДОЛГИОН  уригдлаа Тэрээр “Хараат бус судалгаа Монголд” сэдэвт яриа хийж, орлцогч нартай харилцан ярилцана.  Ингээд уламжлалт бие халаах яриаг та бүхэнд хүргэж байна.

Өнөөгийн Монгол дахь улс төрийн тогтсон бодлого үгүй намуудын нийгэмд нөлөөлөх гэсэн оролдлогууд хийгээд нийгэмд бий болсон итгэл үнэмшлийн төлөв байдлаас үүдээд таны ярилцлагын сэдвийг харангуут хэдэн асуулт төрж байна. Судалгааг хараат бусаар хийх нөхцөл Монголд хэр байна?
Монголд судалгааг хараат бусаар хийх нөхцөл, боломж бусад оронтой харьцуулахад боломжийн байдаг. Миний мэдэхийн Ази, Африкийн ихэнхи орнууд ямар нэг судалгаа явуулахад заавар төрөөс зөвшөөрөл авдаг, энэ нь хараат бус байдлыг маш их боогдуулдаг.

Мэдээж хараат бус судалгааг хөгжүүлэхэд олон суурь хэрэгтэй – хүний нөөцийн чадавхи, санхүүжилтийн систем, хараат бус институциуд бэхжих гэх мэт. Эдгээр нөхцөлүүд бага багаар бүрдэж эхэлж байгаа гэж үзэж байна.

Янз бүрийн судалгаа их гарах ч цаана нь улс төрийн захиалгатай, санхүүжигдсэн гэж хардах нь түгээмэл, түүний зэрэгцээ яг хэрэгтэй судалгаануудыг бол бодлого боловсруулагчид үйл ажиллагаандаа авч хэрэглэх нь ховор мэт санагдах юм

Судалгаа, үнэлгээг бодлогод хэрэглэх явдал хаана ч том асуудал байдаг, Монголд ч мөн адил. Сүүлийн үед санаа зовоож байгаа зүйл бол хүн бүр өөрийнхөө санал бодол, яриагаа “судалгаагаар ингэж гарсан, судалгаанд суурилсан” гэдэг болж. Тэр судалгааг нь хэн захиалсан, хэн хийсэн (хувь хүн үү, байгууллага уу) , ямар арга зүйгээр хийснийг хэн ч мэдэхгүй. Энэ нь их аюултай, судалгаа гэдэг зүйлийн өөрийнх нь үнэ цэнийг багасгаж байна.

Тиймээс бид чанартай, хэрэгцээтэй хараат бус судалгааг хөгжүүлэхээр зорьж ажиллаж байна. Бидний хувьд зөвхөн хараат бус гэхээс гадна үндэсний гэдгээрээ бас бусдаас онцлог. Уулзалтын үеэр Хүрээлэнгийнхээ үйл ажиллагааны талаар дэлгэрэнгүй танилцуулая

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

——————————

Товч танилцуулга:

АЛДАРЫН ДОЛГИОН
2009 оноос IRIM Хараат бус судалгааны хүрээлэнд судлаач, 2012 оноос хойш гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна.

МУИС-д Социологийн магистр, Их Британийн Манчестрийн их сургуульд Төрийн удирдлагын магистрын зэрэг тус тус хамгаалсан. Монгол, англи, франц хэлтэй. Ази-Номхон далайн үнэлгээний холбооны гишүүн.

Төслийн менежмент, байгууллагыг чадавхижуулах, бодлогын судалгаа, хяналт- үнэлгээний чиглэлээр мэргэшсэн. Нийгмийн нийцэл (social cohesion), засаглал, олон улсын хөгжлийн тусламжийн үр нөлөө зэрэг сэдвийг судалдаг

Алдаа оноогоо зөв үнэлж байж амжилттай урагшлах нөхцөл бүрдэнэ

21396948_1694942583857544_1068200564_nОксфордын Их Сургуульд төрийн удирдлагаар мастерийн зэрэг хамгаалаад буй Цахим Өртөө холбооны гишүүн Б.Болор-Эрдэнэ Оюунлаг Оршихуй уулзалтын 38 дахь дугаарын зочноор уригдлаа. Ингээд түүнтэй хийсэн уламжлалт “бие халаах” яриаг хүргэж байна.

1. Оюунлаг оршихуй цувралд оролцох урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Дэлхийн нэр хүндтэй сургуульд тэтгэлэгээр суралцаж Магистрийн зэргээ амжилттай хамгаалсанд баяр хүргэе. Та эх орондоо олон улсын байгууллагуудын цөөнгүй төсөл дээр хяналт, үнэлгээний чиглэлээр ажиллажээ. Уулзалтад ярих сэдэв тань ч мөн үнэлгээний талаар. Ер нь үнэлгээ хийнэ гэж юуг хэлээд байна. Бид сүүлийн 20 гаран жил л элдэв байдлаар өөрсдийгөө үнэлээд л байгаа санагдах юм.

Сайн байцгаана уу. Юуны өмнө үүнийг уншиж байгаа бүх хүмүүст энэ өдрийн мэндийг болон Хичээлийн шинэ жилийн мэнд хүргье. Би Оксфордын их сургуулийн Төрийн удирдлагын чиглэлээр тэр дундаа, улс төр болон бодлогын үнэлгээний талаар илүү судлаад удахгүй төгсөх гэж байна. Эх орондоо олон улсын байгууллагуудын төслүүд дээр Хяналт шинжилгээ, үнэлгээний чиглэлээр ажиллаж байхдаа олон зүйлийг сурч мэдэж авсан. Үүний нэг бол бид нарт үнэлгээ хийдэг систем хэрэгтэй. Нөгөө талдаа ганцхан төрийн байгууллагуудыг үнэлгээ хийхийг хүлээх биш ард түмэн өөрсдөө дүгнэлтээ судалгааны үндсэн дээр үнэлээд гаргадаг болох хэрэгтэй.
Юуны өмнө үнэлгээний талаар товч ярья. Үнэлгээний маш олон тодорхойлолт байдаг. Хялбараар хэлэхийн бол үнэлгээ маань тухайн хэрэгжүүлэх төслийнхөө үр дүнг чанартай, хамгийн тохирсон аргачлалаар судлаад гаргахыг хэлээд байгаа юм. Үнэлгээ хийснээр тухайн төсөл юун дээр алдсан, юуг зөв хийж амжилт гаргасан болон цаашдаа ямар арга хэмжээ авах хэрэгтэй вэ гэдгийг тодорхойлоод өгчихдөг. Сүүлийн 20 гаруй жилийн турш бид нар яг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй үнэлгээ хийсэн үү гэвэл үгүй. Сүүлийн үеийн судалгааны байгууллагууд чанартай судалгаа одоо л хийж эхэлдэг болж байна. Үнэлгээ нь өөрөө чанартай судалгаа дээр суурилагдах ёстой.
Ихэнх хөгжингүй улс болон хурдацтай хөгжиж байгаа улсууд хяналт шинжилгээ, үнэлгээндээ маш их хөрөнгө оруулж байна. Яагаад гэвэл ямар нэгэн бодлого эсвэл төсөл хэрэгжүүлэхэд ямар үр нөлөө гаргаж байгааг харах хамгийн үр дүнтэй арга болоод байгаа юм. Монгол улс яагаад үнэлгээний системтэй байх хэрэгтэй вэ гэдэг талаар товчхон ярья.
Парламентын хугацаа 4 жил үргэлжилдэг. Шинэ Засгийн газар гарч ирээд шинэ бодлого хэрэгжүүлж эхэлдэг. Бодлого эхлээд боловсруулахдаа сонгогчдын саналыг татахын тулд биш харин нийгэмд яагаад энэ хэрэгтэй байгаа талаар харахаас авахуулаад үнэлгээний хэрэгцээ гарч ирнэ. Тухайн бодлого эсвэл төлөвлөгөө нь батлагдаад хэрэгжээд эхлэхэд бид нар энэ нь нийгэмд ямар сайн тал, муу талтай байна гэдгийг харахад үнэлгээ хэрэгтэй. Үүний дараа богино болон урт хугацаандаа ямар нөлөө үзүүлэхийг мэдэхэд бас үнэлгээг ашиглана. Хүүхдийн мөнгө өгөөд эсвэл оюутны мөнгө тараагаад үнэхээр сайн үр нөлөө гарч байна уу эсвэл зүгээр гал унтрааж байна уу. Хэр урт хугацаанд өгөх үү гэх мэт зүйлс бүгд үнэлгээ хийснээр гарч ирнэ.
2. Зуны саруудад та Британийн Кабинэт Оффис-д төслийн багт CabonetOfficeсудлаачаар ажиллалаа. Энэхүү судалгааны ажлынхаа талаар товч танилцуулахгүй юу, Энэ бас нэг төрлийн үнэлгэээний холбогдолтой ажил байв уу гэж ойлгосон.
Английн Засгийн Газар, Оксфордын их сургуультай хамтраад Олон Улсын Төрийн Үйлчилгээний үнэлгээний индексийг анх удаагаа гаргалаа. Тухайн индекс дээр Английн Засгийн Газрын багт орж ажиллаа. Индексийн гол зорилго бол төрийн үйлчилгээ ямар түвшинд байгааг үнэлэх юм. Өнөөдөр буюу 9 сарын 4-нд Оксфордын Их Сургуульд индексийн хурал зохион байгуулагдаж байна. 30 гаруй улсын сайдууд цуглаж хэрхэн төрийн үйлчилгээг сайжруулах талаар хэлэлцэж байна. Энэ хуралд Британийн Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож байна.

3. Залуу хүнийхээ хувьд өнөөдрийн Монгол улсын нөхцөл байдлыг хэрхэн харж байна?
ButneerБи бол эх орныхоо ирээдүйд маш өөдрөг үзэлтэй бас хүмүүсийг өөдрөг байхыг уриалдаг. Ардчилалын дөнгөж 27 жилийн түүхтэй хурдацтай хөгжиж буй улс шүү дээ. Бүх салбар дээр сорилтууд, маш олон асуудлуудтай тулгардаг. Энэ бол хөгжлийн явц бөгөөд хөгжиж буйн илрэл. Би Монгол Улсыг үнэхээр шилжилтийн үед явж байна гэж харж байгаа хөгжлийнхөө хувьд. Алдаж, онож бүх зүйл дээр маш хурдацтай явж байгаагаас гадна хамгийн том онцлог нь хөдөлмөрийн насны залуучууд хүн амын ихэнх хувийг бүрдүүлж байна. Тийм учраас залуучуудын өрсөлдөх чадварыг сайжруулах шаардлагатай. Дээрээс нь бид нар хөгжихгүй байна, болохгүй байна гэхээс илүүтэйгээр эерэг бодолтой бас өөрчлөлт хийх болон өөрчлөлт хүлээн авахад бэлэн байх хэрэгтэй.

хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

 

Эх хэлэндээ хүндэтгэлтэй хандах хэрэгтэй

Enkhtuul“Оюунлаг Оршихуй” цуврал уулзалт Ирланд улсад анх удаагаа зохиогдож буй анхны дугаарын зочиноор хэл бичгийн ухааны доктор Г. Энхтуул уригдан оролцож байна.

Др Г. Энхтуул нь 2000 онд МУИС-ийн Монгол хэл, соёлын сургууль- хэлбичгийн ухааны бакалавр, 2003 онд МУИС-ийн Гадаад хэл, соёлын сургууль- англи хэлний заах арга зүйн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан ба 2012 онд Ирланд улсын боловсролын яамнаас баталсан олон улсад англи хэл заах эрх бүхий мэргэшсэн англи хэлний багшлах эрх TEFL-ийн зэрэг хамгаалсан бөгөөд Английн Лондон хотын “Белл” коллеж болон Ирландын “Swan- Language Institute”-д англи хэлний багш нарын заах аргазүйн мэргэжилt дээшлүүлэх дадлага хийсэн. 2013 онд “XIX зууны уламжлалт монгол хэл шинжлэлийн сэтгэлгээний хөгжил” сэдвээр хэлбичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Монгол судлаач, монгол хэл, бичгийн багш, англи хэлний багш мэргэжилтэй. Түүний судалгааны үндсэн чиглэл- монголын уламжлалт хэл шинжлэлийн түүх- эх бичиг, сурвалж бичгийн судалгаа, монгол хэлийг гадаад хүнд заах арга, монгол-англи зэрэгцүүлсэн хэлзүй, утга судлал. Одоо Ирланд улсад англи хэлний албан ёсны орчуулагчаар ажиллахын зэрэгцээ “Монголын үндэсний хэл, бичиг соёлын төв”-ийн гадаад харилцааны албаны даргын алба хашиж байна.

Ингээд түүнтэй хийсэн ярилцлагыг та бүхэндээ хүргэж байна.

З: Юуны өмнө бидний урилгыг хүлээж авсан Танд баярлалаа. Таны илтгэлийн сэдэв, гол санаа юу вэ, ямар асуудлыг хөндөж ярих вэ?

Э: За баярлалаа, юуны өмнө та бүхнийхээ энэ өдрийн амар амгаланг айлтгая. Олон нийтэд нээлттэй “Оюунлаг оршихуй” хэмээх цуврал хэлэлцүүлгийн Ирланд улсад болж буй анхны дугаарын зочиноор намайг оролцуулан санал бодлоо илэрхийлэх боломж олгосонд баярлалаа. Энэ удаа бид “ОРШИХУЙН ҮНДЭС НЬ ХЭЛ, БИЧИГ, СОЁЛ” гэсэн сэдвээр ярилцна. Аливаа үндэстний оршихуй хийгээд тусгаар тогтнолын хамгийн гол дотоод хүчин зүйл нь тухайн үндэстний хэл байдаг. Бидний ярих өнөөдрийн сэдэв чухам үүнтэй холбоотой бөгөөд үндэстэн оршихуйн суурь хүчин зүйл болох эх хэл, эх хэлний дархлаа, хэл сэтгэлгээний холбоо болон хэлийг мохоож, гажуудуулж байгаа хүчин зүйлсийн талаар ярилцах болно.

З:Өнөөдөр бид эх хэлэндээ хэр хүндэтгэлтэй хандаж байна гэж та боддог вэ ?

Э: Монгол хэл бол монгол үндэстний оюуны соёлын үнэт өв, үндэсний соёл иргэншлийн язгуур үндэс, улс орны нэгдмэл байдал, тусгаар тогтнолын нэгэн баталгаа юм. Харамсалтай нь сүүлийн үед эх хэлээрээ ярьдаг монгол хүн атлаа монгол хэлээрээ ярихдаа гадаад үгийг ихээр хэрэглэх, монгол гадаад үгсийг хольж ярих байдлаар хэлний хэм хэмжээг зөрчиж буй нь үнэндээ эх хэлэндээ хүндэтгэлгүй, харийн сэтгэлээр хандаж буйн хэрэг юм. Тухайн ойлголт, ухагдахууных нь нэршил нь монгол хэлээр байтал гадаад үгсийг ихээр хэрэглэх нь эх хэлээ зэрэмдэглэж байгаа хэрэг гэдгийг манай залуус ухаарах хэрэгтэй байна. Учир нь хэл бол зөвхөн хүмүүсийн харилцааны хэрэглүүр төдий ойлголт биш тухайн үндэстний соёл, түүх, уламжлалыг зуунаас зуунд хойч үедээ дамжуулан хүргэж байдаг оюунлаг оршихуйн хөлөг юм. Бид ирээдүй хойчдоо эх хэл бичгээрээ дамжуулан түүх, соёл, уламжлалаа үлдээх тул монгол хэлнийхээ цэвэр ариун байдлыг хамгаалахад хүн бүр сэтгэл зүрх, хичээл зүтгэл гаргах хэрэгтэй байгааг онцлон тэмдэглэмээр байна. Хэл бол аливаа улсын оршихуйн дотоод хүчин зүйл билээ.

З: Тэгвэл эх хэлнийхээ дархлааг хамгаалахын тулд бид юу хийх хэрэгтэй вэ таны бодлоор?

Э: Монгол улс оршин байгаа цагт монгол хэл маань устахгүй ч эх хэлний бүрэн бүтэн, цэвэр ариун байдал гажуудахгүй гэсэн баталгаа алга байна. Техник, технологийн хөгжлийг дагаад гадаад үг хэллэг өнөөгийн эрин зуунд дэлхий даяар нэвтрэх болсон ч бид тэдгээр шинээр орж байгаа үгсийг монгол хэлээр хөрвүүлэх, шинэ нэр томъёо зохиож үгийн сангаа баяжуулах нь чухал юм. Харин огт хөрвүүлэх бололцоогүй үгсийг монгол хэлний авиа зүй, хэлзүйн бүтцэд тохирсон монголжсон үг болгож нутагшуулан хэрэглэх хэрэгтэй байгаан дээр төрөөс нэр томьёог монголчлох, үгийн санд шинэ үгсийг бүртгэх, албан байгууллагын нэр, хаягийг монгол хэлээр бичих, телевиз, радио, хэвлэл мэдээллийн хэл найруулга, зөв хэллэг болон хэлний зөв хэрэглээг нэвтрүүлэх талаар баримтлах хууль гаргаж журамлах, даган мөрдөх хэрэгтэй байна. Монгол хэл, бичиг, соёл урлагаа сурталчилсан олон талт соёлын ажил, сургалт, арга хэмжээнүүдийг залуусын дунд тогтмол зохион байгуулах, эх хэл соёлоороо бахархах, хайрлан хамгаалах үндэсний ухамсартай монгол иргэнийг бэлдэхэд төрийн бодлого, дэмжлэг хэрэгтэй байна. Өнөөдөр тулгамдаад байгаа монгол хэлний дархлааг хамгаалах талаар сонирхолтой ярилцлага өрнүүлсэн танд баярлалаа, монгол хэл, бичиг, соёлоо дэлгэрүүлэх үйлсэд тань амжилт хүсье! ЭХ ХЭЛ, БИЧИГ БОЛ ҮНДЭСТНИЙ ОЮУН САНААНЫ ИЛРЭЛ, ОЮУНЛАГ ОРШИХУЙН ҮНДЭС ЮМ. Эх хэл, соёлоо дээдэлье!

 

Би технократ хүн

PhotoЭлчин Сайдын Яам, Цахим Өртөө Холбоо, Британи дахь олон нийтийн байгууллагуудаас хамтран зохион байгуулдаг “ОЮУНЛАГ ОРШИХУЙ” уулзалтын 37 дахь дугаараар Төрийн соёрхолт, инженер Н.Нацагням оролцож “ТЕХНОКРАТ БОДЛОГООР ХӨГЖИХ НЬ” сэдэвт ярилцлага хийхтэй холбогдуулан хийсэн “бие халаах” товч яриаг хүргэж байна.

Та өөрийн бүтээлээрээ Төрийн соёрхол хүртсэн зохион бүтээгч инженер хүн. Зохион бүтээгч инженер хүн яагаад улс төр эдийн засгийн талаар яриа, лекц хийх болов?

Английн монополь компаниудад 9 жил цуг ажиллаж байсан Тайвань, Хятад зэрэг улсын инженерүүд эх нутагтаа очингуутаа тэрбум долларын захиалга авч ажилласан. Гэтэл Монголд ийм улс төрийн дэмжлэг байдаггүй. Үүний учрыг олж, яаж өнөөгийн том гүрнүүдийн геополитик колоничлолын бодлогоор бидний тархийг хуурамч онолоор молигдож боолчилдог болохыг практик туршлагаараа олж мэдэрсэн.

Та өөрөө ерөнхий сайд байсан бол ямар бодлого баримтлах байсан бэ?

Социалист, капиталист нийгэмд хүчирхэг эдийн засаг байгуулсан нийтлэг дүрэм байдаг. Энэ нь хаалгаа хаагаад бүх хоолоо өөрсдөө идэх. Бүх төсөл тендер концесс ыг Монголдоо шингээж оюуны зах зээлийг хөгжүүлнэ. George Catlett Marshall – ийн дүрмээр дотоодын өрсөлдөөнийг зогсоож, хамгийн шилдэг технологи-той компанид салбарын монополь эрх олгож 30 жилийн засгийн газрын захиалга өгнө. Энэ нөхцөлийг хангаж чадах улс төрийн тогтолцоог бүрдүүлнэ. Гадны биш дотоодын технократ бодлого явуулна.

Таны ярилцлагуудад технократ бодлого гэж цөөнгүй дурдагддаг. Таныхаар тэгвэл технократ бодлогоор Монгол улсын ирээдүйг хэрхэн тодорхойлох вэ? Та технократ хүн мөн үү?

Мөн. Үүний тулд 29 жил зүтгэж 2015 оны Азийн Барын Алтан медаль хүртсэн, улс төр эдийн засгийн шинэ онол боловсруулж 2015 онд WFSW – д танилцуулж 90% саналаар НҮБ рүү илгээх илтгэлээр сонгогдсон. Технократ ерөнхий сайдтай болчихвол 5 жилийн дараа бид Азийн Бар Улс болно. Технократ хүн гэж доорх гурван салбарт нээлт хийсэн хүнийг хэлдэг. Үүнд : 1) Технологийн салбар. 2) Улс төрийн шинжлэх ухаан. 3) Эдийн засгийн шинжлэх ухаан. Монгол хөрсөнд буулгавал Монголын хөрсөнд буусан улс төрийн тогтолцоогоо олж даяарчлалын колоничлолоос бултах арга ухаанаа олсон, орон нутгийн технологийн шинэ ололт амжилт онцлогтой тохирсон төлөвлөгөө боловсруулж эдийн засгийн шинэ тогтолцоог нээж олсон, олон улсын хэмжээнд инновацийн бүтээл хийж олон улсын байгууллагуудаас үнэлэгдэж шагнагдсан хүнийг Технократ хүн гэж ойлгож болно.

хөөрөлдсөн Л.Отгонбаяр

Sue Byrne: Британид Монголын түүхийн холбогдолтой баримт мэдээллийг олж үзэх зарим сурвалжууд

SueByrneМонголын сүм хийдүүдийн нэгдсэн мэдээллийн санг бий болгоход, бурханы шашны холбодолтой олон төслийг хэрэгжүүлэхэд, Британи Монголын харьцааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд өөрийн цаг сэтгэлээ харамгүй зориулж яваа, энэхүү ажил бүтээлээрээ саяхан Монголын төр засгаас “Алтан гадас” одонгоор шагнагдсан, монголч хадагтай Sue Byrne Монголын түүхийн холбогдолтой мэдээллийг Британид хаанаас олж болох талаархи эх үүсвэрүүдийг нэгтгэн ирүүлснийг хүргэж байна.

Баярлалаа Sue!

______________________

Searching Mongolia – some of the places to find historical material on Mongolia in the UK

I have been researching British travellers to Mongolia up to the late 1930s for several years. In the course of this research I have visited libraries and institutions in London and Cambridge as well as searching government files in the National Archives. For those interested in Mongolian history and to find out more about the formal and informal involvement of the British in Mongolian affairs there is a rich seam to be mined in the UK. Here is a brief explanation of the places I have searched to date. Most have online catalogues so you can start your search at home. I am sure there are other places with historical material on Mongolia in the UK but I have yet to investigate them. Let me know if you find them!

SOAS (School of Oriental and African studies) Library  

There is a useful collection of books in C stack on the open shelves. Highlight of the collection is a copy of Mongolian Gangyur. Visitors can enter the Library on a day pass – allowed 3 free day passes in 12 month period. Proof of ID must be shown at each visit – e.g. passport, driving licence, photo ID card, Freedom Passes, national ID cards (where applicable). The contents of the collection can be viewed online on https://library.soas.ac.uk/Browse/Home

Royal Geographical Society (RGS): www.rgs.org

This institution has the biggest collection of photographs of Mongolia in the UK up to 1940 – over 1,000 including some wonderful glass slides. They also have some interesting maps and a small collection of books.

British Library: http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/india/indiaofficerecords/indiaofficehub.html

This is the place to view the India Office records ordered online. (India Office records include Mongolia because the Foreign Office linked Mongolia with Tibet.)  They also have a collection of books and maps that have to be pre-ordered to view in the

National Archives at Kew: www.nationalarchives.gov.uk

This is where you are able to view pre-ordered Foreign Office files relating to Mongolia.

Other Libraries with collections of books on Mongolia

Cambridge University Library:www.lib.cam.ac.uk

This website includes the two libraries below. Very extensive collection with many entries being articles in Journals

Cambridge East Asian Library: www.ames.cam.ac.uk/library

This library has the Lattimore collection.

Cambridge Ancient India and Iran Trust Library: www.indiran.org/

This Library has the Charles Bawden collection.

Royal Society for Asian Affairs: https://rsaa.org.uk/

Royal Asiatic Society: royalasiaticsociety.org/

Endangered Archives British Library: this programme in the British Library has given grants for several projects in Mongolia in recent years. The material is available to view online. http://eap.bl.uk/database/collections.a4d?region=3

EAP010 Preservation of rare periodical publications in Mongolia

EAP031 The Treasures of Danzan Ravjaa

EAP264 Preservation through digitisation of rare photographic negatives from Mongolia

EAP529 Digitising 19th and early 20th century Buddhist manuscripts from Dambadarjaa Monastery

Mongolian artefacts in British Museums and private collections: data collected in the Mongolian and Tibetan Museum Inventory conducted among all relevant European museums and various private collections is being digitised by the Central Asia archive of the Institute of Oriental and Asian Studies at Bonn University in Germany.