Үнэтэй дарс сонголоо ч үүх түүхийг нь мэдэхгүй бол өөрийгөө үнэгүйтүүлнэ

mashaaАлбан хүлээн авалт, ажил хэргийн уулзалт, баяр ёслолын арга хэмжээ гээд зоог идээтэй бүх л арга хэмжээнд байлцдаг идээний нэг дарс. Нүүр хагахар яриа ч дасрны талаар эхлэх нь түгээмэл гэхээр дарсны талаар мэдлэгтэй байхын ач холбгдол багагүй. Оюунлаг Оршихуйн энэ удаагийн дугаараар WSET/ Wine&Spirit Education Trust -г сургалтын тэргүүлэх зэрэглэлийн гэрчилгээт, 2000-2008 онуудад Threshers, Victoria wine-т менежэрээр 8 жил ажилласан Мадригийн Машбаяр оролцож “Дарсыг хэрхэн таних вэ” сэдвийн дор дарсны соёл, амттай чанартай сайн дарсыг хэрхэн таних, сонгох талаар яриа хийж, өөрийн мэдлэг туршлагаасаа хуваалцана. Уулзалт ярилцлага 11 сарын 11-ны Баасан гарагт 18:30 цагаас элчин сайдын яамны уулзаллтын танхимд болно.  Ингээд түүнтэй хийсэн “бие халаах” товч яриаг хүргэж байна.

1, Сонирхолтой яриа болох нь байна. Дарсны амт чанарыг таних хамгийн анхны арга үнэ нь гэж ойлгож болох уу. Шил нь доороо гүн хонхортой бол илүү гэх нэг яриа байдаг, үнэн юм уу?
Энэ сэдэв бол хүмүүсийн мэддэг юм шиг мөртлөө ерөөсөө мэддэггүй сэдэв байдаг учраас сонирхолтой байх болов уу Үнэ бол дарсны чанарыг тодорхойлох нэг арга байж болно. Гэхдээ үнэтэй дарс л аваад тэр дарсныхаа талаар өөр мэдлэггүй байвал өөрийгөө үнэгүйтүүлнэ. Дарсыг үнэтэй болон өдөр тутмын хэрэглээний гэж хувааж үздэг. Шилний доорхи хонхорхой гүнзгий байх тусмаа сайн дарс гэсэн буруу ойлголт зарим хүмүүсийн дунд байдаг юм билээ California гийн дарсны шилний ёроол хонхорхой байдаггүй хавтгай байдаг Тэгэхээр тэнд муу дарстай гэвэл бас үгүй. Шилний хонхорхойны хувьд нууц юм байхгүй. Зөөгч нарт зориулсан эд Эрхий хуруугаа хийгээд бусад хуруунуудаараа шилний их биенээс тулж хундгалах зориулалтай Дарсны соёлын нэг хэсэг Франц дарсанд голцуу байдаг. Энэ тухай уулзалтан дээр тайлбарлаж өгвөл илүү сонирхолтой болох байх

2, Дарсны амт чанарыг мэдсэний ач холбогдол юу гэж хэлэх бол
Та хөрөнгө оруулагчтайгаа ресторанд орлоо гэж бодоё. Зоог барихад барууныхан дарс л захиалж уудгаас 100 гр уудаггүй Энэ соёл Монголд маань ч дэлгэрч байна. Дарсны тухай мэдлэггүй хүн жишээ нь улаан дарс гэж захивал зөөгч танд house wine эсвэл table wine гэж нэрлэдэг хамгийн хямд улаан дарс авчирч өгнө. Энэ утгаараа та нөгөө хүндээ өөрийгөө хямдхан нөхөр гэдгээ харуулж байгаа юм Үүний оронд зөв дарсаа захиалаад дарсны тухай бага зэрэг яриа өрнүүлээд дараа нь ажил хэргийнхээ ярианд орвол таны ажил илүү бүтэмжтэй байж болох. Дипломат зэрэглэлээс эхлээд өдөр тутмын гэх бүхий л зоог барилтад дарс байнга байдаг. Тэгэхээр дарсны талаар мэдлэг мэдээлэлтэй байхын ач холбогдол багагүй. Үүний тухай л би ярьж өгөх гээд байгаа юм.
Уулзалтын үер дарсыг яаж үнэрлэж амталдаг аргуудыг зааж өгнө. Жишээ нь, дарсыг хундганд хийгээд эргүүлж хардаг Энэ нь юу гэхээр хундганы ханыг дагаж доош урсаж байгаа урсгал нь олон байвал /legins/ aлкоголь өндөрийг тодорхойлдог г м Өөр нэг ач холбогдол нь өнөөгийн интэрнэт хөгжсөн үед хүн ямар нэг дарсны тухай мэдээлэлийг олж ач авч болох боловч системтэй мэдээлэлийг монгол хүн монгол хэлээрээ тайлбарлаж өгнө гэдэг байх болов уу

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

Хутагтын хийдийн эрэлд: Хийд ба өв

uulzalt1“Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын 34 дэх дугаарын зочин  ШУА-ийн Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн захирал, Олон улсын Монгол судлалын Холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, түүхийн ухааны Доктор, профессор  С.Чулууны  хэлэлцүүлсэн илтгэлийг хүргэж байна. Уулзалтын үеэр олон сонирхолтой баримтуудын тухай дэлгэрүүлэн ярьж, асуулт хариулт өрнөсөн билээ. Удахгүй бичлэгээр хүргэх болно.

Оршил

Чингис хааны тахилгат уулс орших Бурхан халдун (burqan qalduna) уул орших Монголын одоогийн нийслэл Улаанбаатараас зүүн хойш 70 гаруй км-т орших Хан Хэнтий нуруунд нэгэн хуучны сүмийн туурь буй. bairshilЭнэ туурийг ХХ зууны эхэн үед Монголд ажиллаж байсан Оросын судлаачид анх зорин очиж тэмдэглэснээс хойш саяхан болтол хэн ч тодорхой судлан үзээгүй юм. Түүний шалтгаан нь мэдээж газарзүйн байршлын хувьд бэрхшээлтэй, тус дурсгалын хэмжээ хэт том хүн, хүч их орох байсантай холбоотой. Нөгөө талаар 17 зууны хот суурингийн судалгаа Монгол улсад маш бага судлагдсан ч хамаатай.
ШУА-ийн Түүх, Археологийн хүрээлэнгээс 2013 оноос эхлэн “17 зууны Монголын хотууд” төслийг хэрэгжүүлж Монголын газар нутагт буй 17 зууны үед хамаарч болох зарим хотуудад малтлага судалгааг хийх ажлыг эхлүүлсэн юм. Хамгийн эхэнд Хэнтийн нуруунд орших Сарьдаг хийд хэмээх нэгэн хуучин хотын туурийг малтан шинжлэх ажлыг эхлүүлсэн юм.

Уг хийдийн тухай анх 1915 онд Монголд хүн ам, статистикийн судалгаа явуулж байсан Оросын шинжилгээний анги тус дурсгалыг үзэж танилцсан байдаг. Гэвч тэд огт судалсангүй. Түүнээс хойш Сарьдаг хэмээх их уулсын дунд орших энэ хотод тодорхой малтлага хийгдэхгүй XXI зууны эхэн хүрчээ.

otogМиний бие 2010 оноос хойш тус дурсгалыг судлах, судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор нэлээд анхаарсан боловч санхүү болоод мэргэжилтний хувьд ихээхэн саадтай байсан юм. Хоёр жил орчим ойр хавийн бүс нутагт судалгаа хийж, аман түүхийн мэдээ цуглуулж байлаа. Уг хотыг аман түүхийн мэдээнд “Өндөр гэгээн” байгуулсан гэж ярилцдаг аж[1]. Гэсэн хэдий ч хийдийн туурьд судалгаа явуулж Өндөр гэгээн Занабазарын үеийнх гэдгийг баталсан судалгаа огт хийгдээгүй байлаа. Энэ нь дараахь судалгаа явуулах нэгэн сэдэл болсон юм. Хан хэнтийн нуруунд буй энэ хуучин хотын үлдэгдэл нь чухам аль үеийнх болохыг малтаж судлахаас нааш тодорхой болохгүй нь ойлгомжтой байлаа.

ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгээс 2013 оноос эхлэн “XVII зууны хот суурин” төслийг санаачлан хэрэгжүүлж эхлэх болсон. Эхний ээлжинд Монгол улсын нутаг дэвсгэрт буй энэ үед хамаарах 10 гаруй хот суурингийн үлдэгдэл газрыг бүртгэж авав. Тэдгээрийн эхлэл нь хамгийн судлахад бэрхшээлтэй газар нутагт байрлах “Сарьдаг хийд”[2] (khiitiin Saridag) туурийг малтан судлахаар шийдсэн юм. Энэ цаг хугацаа бол 2013 оны 10 сарын 15 болно.

hurehzamТэр цагаас хойш нийтдээ 4 удаа 14 хоногоос 3 сар хүртэл малтлага явуулсны үр дүнд дараахь судалгааг тодруулсан юм. Судалгааны ажил дахин 1-2 жил үргэлжлэх бөгөөд эхний шатны үр дүн нэгэнт гараад байгааг танилцуулж байна.

Хутагтын хотын тухай мэдээлэл

Энэхүү хийдийн тухай анхны мэдээ нь “Богд Жибзундамбын анхны төрлийн нэр оршивой” хэмээх монгол сурвалжид

“Эеэр засагчийн арван нэгдүгээр он хөх морин жил /1654/ Богд Жибзундамбын гэгээнтэн Халхын газарт Хэнтий уулын өвөрт шарын шажныг бадруулах Рибогэжай-ганданшаддублин (ribogejaiγangdanšaddubling) хэмээх Номын Их Хүрээ байгуулав”[3] гэж анх тэмдэглэсэн байдаг.

hiidiin-devsger-zuragЭнд тэмдэглэгдсэн Хэнтий уулын өвөрт байгуулсан хийд чухам хаана бэ? гэсэн таамаг судлаачдын сонирхолыг өнөөдөр хүртэл татсаар байв. Дээрх модон морин жил нь 1654 он болно. Түүнийг батлах архивын баримтад “Анх шашин дэлгэрүүлж модон морин жил /1654/ цогчин хурал байгуулсан эдүгээ 219 жил болжээ” хэмээн тэмдэглэснээс үзвэл хожмын Их хүрээ буюу Хутагтын өргөө байгуулагдсан оныг 1654 оноос эхлэн тоолдог байжээ. Занабазар хутагтын байгуулсан Рибогэжай-ганданшаддублин хэмээх Номын Их Хүрээ хаана байсан, хожмын ямар хийд болох тухай нарийн мэдээлэл байхгүй. Өндөр гэгээний намтарт тэмдэглэснээс үзвэл тус хийдийг тухайн үеийн Монголчуудын дотоодын дайн самууны хөлд сүйдсэн болохыг тодорхой тэмдэглэжээ. Түүнд бичнээр:

“Намжүн хэмээх шороон луу /1689/ жилийн хоёрдугаар сард Бошигт өөрийн орноос цэрэг хөдөлгөж Халхын баруун гарын элжигин хэмээгчийн хоёр хөсгийг дарав. Тэндээс улмаар олон халхчуудын дунд орж ирээд түүний /Галдан бошигтыг хэлж буй С.Ч/ омог хүч нь дэлгэрснээр халхчууд цөм дүрвэж зугтав. Эрдэнэ зуу тэргүүтэн сүм хийдийг сүйтгэж заримын бурхан шүтээнийг эвдэн бусниулав. Мөнхүү Богдын суух хүрээний их бага бурхан шүтээнийг болон Рибогэжаганданшадувлин хийдийг бүхэлд нь эвдэн сүйтгэх зэрэг зохисгүй үйлсийг ихэд үйлдэв”[4] гэжээ.

Энэ баримтаас үзвэл Рибогэжаганданшадувлин буюу Номын их хүрээг шатаасан болох нь тодорхой. 1689 оны үед Галдан бошигтын цэрэг Хэрлэн голыг гаталж Занабазар, Түшээт хаан нарыг хайж буй тухай Оросд бичсэн захидлаас тодруулж болно[5]. Дээрх мэдээнүүдээс үзвэл Занабазарын байгуулсан Рибогэжаганданшадувлин хийд нь 1654 оны үед баригдаж эхлээд 1680-аад оны төгсгөл үед дотоодын дайны хөлд сүйдэж устсан байна. Тэр үеэс хойш дахин хурал номыг сэргээлгүй орхисон болох нь тодорхой байна.

haniinurlugУг хийдийн туурийг анх 1915 онд Оросын судлаач А.С.Козины удирдсан шинжилгээний ангийн нэг хэсэг нь “Хэнтийн уулсаар” явахдаа анх Сарьдагийн хийдийн туурийг үзэж танилцжээ. Түүний дараа “Судар бичгийн хүрээлэн” хэмээх байгууллагаас 1922 оны 5 сарын 23-ны 6-р удаагийн хурлын тогтоолын хоёрдугаар зүйлд:

“Харъяат хүрээлэнгийн гишүүн бөгөөд хавсарсан нарийн бичгийн дарга Бат-Очир зураг үйлдэх эрдэмт Орос [В.И] Лисовский, бага орчуулагч Буриад Дорж нарий хөлсний морь тэрэг хөлслүүлэн илгээж Сарьдагийн эвдэрхий хийдийн зэрэг газар явж зураг хэмжээ зэргийг бүдүүвчлэн авхуулах ба янз байдлыг байцаан үзүүлэх жич бас элдэв ургамал бодисын зэрэг зүйлийг шинжээр гаргах явдлыг хэлэлцэн тогтов”[6] гэжээ.

Уг тогтоолын дагуу томилогдсон багийнхан нэг сарын дараа хээрийн ажилдаа гарах болжээ. Хээрийн судалгаанд гарахын тулд нэлээд бэлтгэл хангаж, хамгаалах цэрэг, буу зэрэг зүйлсийг бэлтгэн явжээ. Тэд хэрхэн бэлтгэсэн тухай Судар бичгийн хүрээлэнгийн баримтад

zerzevseg“эдүгээ манай хүрээлэнгээс гишүүн түшмэл Бат-Очир зураг үйлдэгч орос Лисовский, орчуулагч бичээч Буриад Дорж, жич зэвсэг бүхий цэрэг нэг, морь мал хадгалах хүн нэг, бие хамгаалах буу хоёр, уналага ачлагын морь тав, морин тэрэг нэг, барих майхан нэгийг хэрэглүүлэн Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошууны нутаг Сарьдагийн  хийд нэртэй эвдэрхий хийдийн газрыг бүдүүвчлэн шинжлэн үзүүлэхээр илгээе хэмээн гуйн мэдүүлье”[7]

гэж Засгийн газарт мэдэгджээ.

Үүний үр дүнд тэд Хан Хэнтийн нуруунд орших Сарьдаг хийдийн туурьд хүрч танилцжээ. Харин Лисовский нар уг туурийг үзээд Занабазарын хот биш Чингис хааны үеийн хотыг оллоо хэмээн МОНТА хэмээх сэтгүүлд нийтлүүлсэн мэдээ буй. Үүнээс хойш уг туурийг малтан судалсан зүйл гаралгүй 1990 онтой золгосон юм. Монгол улсад шашны асуудлыг чөлөөтэй ярилцах болсон үед Төв аймгийн орон нутгийн музейгээс санаачлан ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд санал тавьж мэргэжлийн археологич оролцуулан тус хийдийн туурьтай очиж танилцжээ[8].

Түүнээс 23 жилийн дараа Монгол улсын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгээс 10 сарын дундуур өвлийн хүйтэн эхлэхийн өмнө зорин очиж анх удаа цогцоор нь судлах ажлыг эхлүүлсэн юм. Гэвч эхний жил бид байгалын байдал болон тухайн үеийн нөхцөл байдлыг сайн ойлгоогүй учир амжилт тун бага болсон юм.

Хутагтын хийд ба Хэнтий уул

baigaliinorchin17 зууны дунд үед Халхын хутагт Занабазар түүний төрсөн ах Түшээт сайн хаан нарын эзэмшил нутаг нь зүүнш Хэрлэн гол хүртэл оршиж байв. Эрдэнэ зуугаас Хэнтий нуруу хүртэлх газар нутагт өвөл, зуны цагт шилжин нүүдэг байсан Хутагт өөрийн нутгийн зүүн зах Хан Хэнтий ууланд уг хийдийг байгуулсан байна. Уг хийд буй нутаг нь одоогийн Монгол улсын Төв аймгийн Эрдэнэ сумын төвөөс хойш 85 км газарт Хэнтийн нурууны салбар уулс болох Арцат сарьдагийн өвөрт Номын хүрээ буюу Хийдийн сарьдагийн туурь  оршино[9]. Өндөр уулын бүсэд ой тайгын өндөр өвс ургамал битүү ургасан, хэд хэдэн голыг гатлах тул явган буюу мориор зорьж очих ба хус, бургас, хар мод, нарс холилдон ургасан ойтой.

Мөн хийдийн урд талд Сонгино, зүүн талд Бух ян хэмээх сарьдаг уулсаар хүрээлэгдсэн. Хийдээс баруун тийш 8 орчим км зайд Хагийн хар нуур оршино. Хийдийн сарьдаг, Бух ян, Сонгино хайрханы салаалсан амнаас Хийдийн гол эх авч Туул гол руу цутгана. Хийд нь Чингис хааны үеийн тахилгат уул Бурхан Халдун уулаас баруун урагш зүгт 120 орчим км-т оршино. Хийдийн зөвхөн өмнө болон баруун талаас очих боломжтой. Хуучин ул мөрийг үзэхэд өмнө талаас Туул голыг гаталж өгсөж очдог байсан бололтой нарийн жим буй. Сарьдаг хийдийн ерөнхий байдлыг дараахь зургаас үзэж болно.

Тус хийдийн тухай монгол сурвалжийн мэдээнээс гадна 17 зууны үед Занабазартай уулзахаар ирсэн Оросын элчийн тэмдэглэлд буй[10]. Гэвч Оросын элч уг хийдэд очиж чадаагүй бөгөөд Занабазар хутагт түүнийг хүлээж аваагүй болно.

Хийдийн бүтэц зохион байгуулалтыг 2013 оноос явуулсан малтлагын үр дүнд тодорхой гаргаснаар _tsa5190барилгын туурийг хамруулан дөрвөн буланд нь цэг авлаа. Эдгээрийг дурдвал баруун хойд булан нь хойд өргөрөгийн 480 27’48.1, зүүн уртрагын 1070 59’33.7 хэмд, баруун урд булан нь хойд өргөрөгийн 480 27’32.9, зүүн уртрагын 1070 59’33.7 хэмд, зүүн хойд булан хойд өргөрөгийн 480 27’48.1, зүүн уртрагын 1070 59’52.2 хэмд, зүүн урд булан хойд өргөрөгийн 480 27’32.9, зүүн уртрагын 1070 59’52.3 хэмд тус тус байрлана. Эдгээр цэгүүд нь өргөөш 380 м, уртааш 470 м хэмжээтэй 17.86 га талбай эзлэж байна.

Сарьдаг хийд оршиж буй Хан Хэнтий нуруу нь Монгол улсын Байгалийн цогцолборт дархан цаазтай газар тул зөвшөөрөлгүй хүн нэвтрэх, ан хийх, байшин барилга барих боломжгүй газар болно. Мөн 2015 онд Бурхан халдун уул, түүний орчны бүс нутгийг ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулсан учир хамгаалалтын хувьд Монгол улсын төрөөс нэлээд анхаарч тусгай хариуцсан байгаль орчны байцаагч томилон ажиллуулдаг газар юм.

Ийнхүү Чингис хааны үеэс тахиж байсан Бурхан халдун уул, Хан хэнтийн нуруунд орших цорын ганц хийд нь түүний шууд угсааны хутагт Занабазарынх болох ба өнөөг хүртэл тусгайлан судалсан зүйлгүй 300 гаруй жилийг өнгөрөөсөн байна.

Малтлага: Хутагтын хотыг нээсэн нь 

naltlaga14-15Бид нэгэнт 17 зууны хийдүүдийг малтан судлахаар шийдсэн учир 2013 оны 10 сард цас орохоос өмнө Сарьдаг хийдийг зорьсон юм. Уг судалгааг хийхийн өмнө археологийн малтлага судалгаанаас гадна Байгаль орчны яамны зөвшөөрөл олгогдохгүй байсаар ингэж оройтоход хүргэсэн юм. Уг туурьд хүрэхийн тулд зөвхөн мориор явах шаардлага байсан тул 14 хүн бүгд Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумаас унааны болон ачааны морь хөлслөн нутгийн хөтчийн хамт 2 өдөр явж хүрсэн юм. Судалгааны багийн ахлагч С.Чулуун, бусад археологич, түүхчдийн хамт ажилласан.

Сарьдагийн хийдэд 2013-2015 онд нийт 3 удаа малтлага судалгааг хийсэн бөгөөд нийт 14 хэсэгт малтлага хийсэн юм. Малтлагын ажлыг археологич Э.Уртнасан хариуцан ажилласан бөгөөд Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн судлаачид голлон ажилласан. Малтлага судалгаа 14 хоногоос 3 сар хүртэл үргэлжилж байсан[11]. 2013 онд 3, 2014 онд 5, 2015 онд 6 нийтдээ 14 газарт малтлага явуулсан бөгөөд 2015 онд гол ордоны хэрэм доторх ургасан модыг тайрч, талбайг бүрэн цэвэрлэж, нийт барилгын үлдэц бүхий талбайг өмнө талаар нь модон хашаа хийж хамгаалалт хийсэн.

haniinurlugБарилгын туурийн ерөнхий зураглалыг археологич Э.Уртнасан хийсэн бөгөөд өмнө илэрч олдоогүй хэд хэдэн барилгын туурь, хэрэм, үүдний довжоо зэргийг шинээр энэ хугацаанд илрүүлэн олсон юм. Уг дурсгалыг дотор нь барилгын туурь, хэрэм, суврага гэсэн 3 хэсэгт хуваан ангилж авч үзсэн. Нийтдээ 12 барилга, 3 суврага, 2 хэрэм одоогоор олдоод байна. Барилга бүр өөр өөрийн өвөрмөц бүтэц зохион байгуулалтай. Жишээлбэл, Барилга №1. Энэ барилга нь хийдийн баруун урд хэсэгт оршино. Барилга нь хоёр хэсгээс бүрдэх бөгөөд хоёр тийшээ шаталсан байдалтай, голд нь хаалга байна. Хоёр тал тус бүр дөрөв, нийт 8 өрөөтэй. Барилга №1-ийн баруун талын хэсэг бусдаасаа харьцангуй бүтэн үлдсэн бөгөөд ханын хамгийн өндөр хэсэг нь 5 м орчим бол нүүрэн тал буюу газрын уруу хэсэг нь эвдрэл их байна. Энэ нь салхи, бороо, үерийн улмаас эвдэрсэн бололтой байна. Барилга №2 нь нэгдүгээр барилгын хойд талд залгаа шахуу байрлана. Тус барилгыг тусгайлан зассан довжоон дээр барьсан байна. Барилгын баруун талд зориуд зассан тэгш талбай байгаа нь түүн дээр гэр юмуу өөр ямар нэгэн зөөврийн сууц түр барьдаг байсан бололтой. Хоёрдугаар барилга нь дөрвөн тасалгаатай ба хоёр нь том, хоёр нь жижиг аж. Хамгийн том барилга нь №4 буюу гол цогчин дугана байсан бололтой. Гадна талаараа хэрэмтэй гол барилга юм. Гол өрөө нь том, түүний баруун зүүн жигүүрт нэжгээд өрөөтөй. Гол барилгын урд талд хаалганы хоёр талд /Т/ үсэг хэлбэртэй давхар хаалга байсан бололтой нуранги мэдэгдэх бөгөөд анх ямар хэлбэртэй байсан нь тодорхойгүй.

tsogchinduganaБид 2014-2015 онд гол малтлага судалгааг энэхүү №4 барилгын туурьд хийсэн болно. Бидний үзэж буйгаар тус барилга нь гол цогчин дуган байсан бололтой.

Бусад барилгын бүтэц, зохион байгуулалтын план зураг үйлдсэн бөгөөд цаг хугацаа, санхүүгийн хувьд бэрхшээл байсан учир одоогоор малтаагүй байна. Харин хэрмийн өмнө хэсэг болон зүүн баруун хаалга байрлах хэсэгт малтлага хийсэн.

tuvtanhimХэрмийн дотор талыг зориуд тэгшлэн зассан ба хэрмийг том чулуугаар өрж хооронд нь нимгэн чулуу хавчуулан гоёмсог өржээ. Хэрмийн зүүн урд булан нь бусдаасаа харьцангуй бүтэн үлдсэн бол бусад хэсэг нь нурж дээр нь өвс урган далан маягийн овгор болжээ. Хэрэм нь урд, баруун зүүн талдаа тус бүр хаалгатай бөгөөд хаалганы хатавч нь өргөн далавч хэлбэрийн аж. Хэрмийн гадуур хойд болон баруун талаар үер уснаас хамгаалсан шуудуутай. Хэрэм нь одоо мэдэгдэж байгаагаар 2 м өргөн байна. Суврагын хувьд огт малтаагүй бөгөөд өмнө суврага 1 болон 2 нь хэрмийн баруун урд талд зэрэгцэн байрлана. Одоо мэдэгдэж байгаагаар дугуй хэлбэртэй, дээш нарийссан байдалтай байна. Суврага 3 нь хэрмийн хаалганы зүүн гар талд 1, 2-той нэг эгнээнд 20 орчим метр зайтай байрлана. Тус суварга нөгөө хоёр суваргатай ижил зохион байгуулалттай байна. Энэ суварганд 1994 онд У.Эрдэнэбатын экспедици малтлага хийсэн билээ. У.Эрдэнэбат урьд ухагдсан байсан суварга №3-дээр бага хэмжээний малтлага хийсэн байна[12]. Сувраганы дээд хэсгээс маш олон тооны цац илэрч гарсан байдалтай байсан.

093Гол цогчин дуганы хоймор хэсэгт 2014, 2015 онд гол судалгааг явуулсан. Судалгааны үр дүнд цогчин дуганы хоймор хэсгээс язгуурын таван бурхан 3000 орчим, мөн шавраар бүтээсэн том хэмжээний бурхан, 1.5 м өндөртэй бурхад 10 илрээд байна. Түүнээс гадна гол том бурханы сууриас 2 шүншиг илэрсэн юм. Бурхад барилгыг нурахад хүчтэй цохигдож бутарсан бөгөөд хэмхэрч сүйдсэн болох нь тодорхой байна. Мөн барилга галд өртөж шатсан болох нь шалны болон дээврийн шатсан модны үлдэцээр мэдэж болно.

oldvoruud32015 онд цогчин дуганы гол талбайг малтан судалсан юм. 4 үе малтсан бөгөөд эхний үед дээврийн ваарны нурсан байдал илүү мэдэгдэнэ. Малтлага талбайн баруун урд хэсэгтээ урд хана дагуу 7 ширхэг босоо мод илэрсэн бөгөөд нэлээд хэдэн мод хэвтээ байдалтай байна. Энэ хэсэгт илэрсэн моднууд одоогоор ямар зориулалттай болох нь мэдэгдэхгүй байна.

Баруун урд буланд өнгөн хөрснөөс доош 60 см гүнээс шатаж харласан 24х18 см хэмжээтэй багана илэрсэн юм. Түүнээс баруун тийш 6 ширхэг босоо мод байгаа нь шатаж, өмхөрч муудсан байна. Эдгээр 6 ширхэг модны хамгийн баруун захын, баруун хананаас 3 м зайд  харьцангуй сайн хадгалалттай бөгөөд 28х28 см хэмжээтэй мод байгаа нь багана бололтой байна. Баруун урд буланд буй бөөн модны орчмоос өнгөн хөрснөөс доош 1.5 м гүнд том хэмжээний цүү, цуурга илэрсэн нь энд хаалга юм уу ямар нэгэн хайрцаг сав байсан бололтой. 3-р үеийг малтахад дээврийн ваарны хүрээ өргөсөж 4.5 м болсон байна. Энэ нь энд асар олон тооны дээврийн ваар бөөгнөрсөн байгааг илтгэж байна. Барилга шатаж дээвэр нурахад нүүр ваартай хэсэг нь гадна талд унасан гэдэг нь мэдэгдэж байна. Энэ үеийн малтлага дуусахад талбайн урд хана дагуу булан хэсэгтээ өмхөрсөн босоо мод 7 ширхэг байсан бол зүүн тал орчмоо зүүн тийшээ налсан, шатаж харласан модны үлдэгдэл илрэв. Харин баруун хана дагуу хойд хэсэгтээ 3 ширхэг бүдүүн босоо мод илэрч, урд хэсгээрээ холбоос бололтой нарийн шургаагыг голоор нь хөрөөдөж хоёр захын завчин зассан 50 см урт мод нэлээд олон тоогоор илэрсэн. 4-р үеийг малтахад талбайн модон шал илрэв [Зураг №6]. tanhimiinshalТалбайн баруун урд буланд бөөн байдалтай, эмх замбараагүй мод илэрсэн байна. тэдгээр моднуудын гурав нь гол багана байна. тус моднуудын доор шатаж харласан байдалтай модон шат байх бөгөөд гишгүүр хоорондын зай 30 см байна. Шат нэлээд огцом бөгөөд 40 орчим градусын налуутай байна. Мөн 3-р үеэс илэрсэн  хоёр захын цавчин зассан 50 см урт мод илэрч байна.

Бид талбайд илэрсэн моднуудыг цэвэрлэн гар болон гэрэл зургийн баримтжуулалт хийж модон шал болон баруун урд буй буланд байгаа баганыг үлдээж бусад модыг авахад баруун урд булангаас араг маягийн хийцтэй зүйл илрэв. Тэр нь нарийн  иштэй бутлаг ургамалыг 5-7 ширхэгээр базаж дээсээр ороож, түүнийгээ хооронд нь мөн холбон хийсэн байна. Үүний доор 80 см урт, чихтэй модон тэвш тавьжээ. Эдгээрийн хажууд нэг талдаа таван толгойтой, нөгөө тал нь өндгөн хэлбэртэй тавтай модон алх, мөн нэг тал нь цүүцэн хэлбэртэй, нөгөө тал нь дөрвөлжин хэлбэрийн толгойтой алх зэргийг тавьсан байжээ. Малтлага 9.2, 9.3 талбайг малтан дуусахад дуганы баруун хананд 1.5 м өргөн хаалганы хоёр хатавч илэрсэн байна. Мөн энэ талбайгаас 28 ширхэг баганын суурь илэрсэн байна. Үүнээс тооцоолон бусад талбайг бодоход дуганы төв заал нь 56 баганатай байсан гэдэг нь мэдэгдэж байна.

Барилгын бүтэц зохион байгуулалтын хувьд түвэд хэлбэрийн гэж үзэж байна. Уг хийдийг барихад голлон барилцсан хүмүүс нь Занабазар хутагтыг дагаж ирсэн түвэдүүд байсан сурвалжийн мэдээ буй. Сурвалжид өгүүлснээр түвэдийн 50-иад лам хуврага, эрдэмтэн мэргэд, урчуудыг дагуулан ирсэн ажээ[13].

Бидний судалгааны нэгэн чухал хэсэг нь хэрмийн урд хаалганд хийсэн талбай юм Малтлагыг 2014 онд хийсэн бөгөөд 2015 онд хэрмийг давуулан үүдийг нээх малтлага хийсэн юм. Тус малтлага нь хэрмийн бүтцийг тодорхойлоход маш чухал байсан бөгөөд сонирхолтой дүгнэлт гарсан.

Талбайг хойд талаас эхлэн 2014 онд малтан гаргасан чулуун шалыг барин явуулахад талбайн хойд захаас урагш 4.7 м зайд нэг үе чулуугаар өндөрлөсөн довжоо илэрсэн бөгөөд 15 см зузаан байна. тус довжооноос урагш 60 см малтахад дээр дээрээсээ дамналдан унасан шатсан моднууд илрэв. Тэдгээр нь 7 см зузаан банз, зарим нь 25х25 см хэмжээтэй байна. Эдгээр модны зарим нь 15 см зузаан, 70 см урт байх бөгөөд нэг талдаа 3х3 см хэмжээтэй углуургатай байна. Эдгээрийн нь дунджаар 120 см урт аж. Малтлагаар талбайн хойд хэсгээс чулуурхаг хатуу саарал хөрс илэрч байсан нь 4.5 м урт, 1.5 м зузаан байгаа нь энд тус хөрс овоорсон байдалтай унасан гэдгийг илтгэж байна. Малтлагыг цааш үргэлжлүүлэхэд 3.5 м урт явж мөн чулуун өрлөг гарч 50 см хумигдав. Тус чулуун өрлөгийг үлдээн малтахад хэрмийн урд хаалганы модон босго болон төмрөөр хийсэн булан нугас гарав. Малтлага хэрмийн урд хаалганаас урагш гарахад урагш 1 м урд тэгш шалтай бөгөөд түүнээс урагш налсан хэлбэртэй болсон байна. Бид налсан хэсгийг үлдээж зүүн тийш малтлагыг явуулахад хаалганы зүүн хатавчнаас зүүн тийш 1 м болж доош буусан шатны гишгүүр илэрсэн юм. Эхний буюу хамгийн дээд талын гиuszailuulahsuvagшгүүр нь 20 см өндөр, 1 м урт үргэлжлээд урд талын хэсэг эвдэрсэн байна. 2-5 дэх гишгүүр нь мөн л 20 см өндөр бөгөөд 2 м урт үргэлжилж урд талын хэсэг нурсан байдалтай байна. Дээрээсээ 7-10 дэх гишгүүр нь 3 м урт байна. Энэ мэтчилэн үргэлжилсээн 16 гишгүүр болоход шат нь хэрмийн урд ханаанаас урагш 4 м өргөн, 5 м урт үргэлжилсэн байна. Харин өндөр нь хаалны босго хүртэл 3.5 м аж. Бүрэн гаргасан шатны хойд тал нь доороо 2.2 м өндөр чулуун өрлөгтэй бөгөөд түүнээс дээш шавар дэлдэж хийсэн ханатай байна. Чулуун хананы дээд ирмэгт хоорондоо 1.2 м зайтай ус зайлуулах хоолойн нүх мэдэгдэж байна.

Ийнхүү ордоны хэрмийн өмнө хаалгыг бүрэн хэмжээгээр нээж бүтэц зохион байгуулалтын хувьд өвөрмөц, хаалга ямар байдалтай байсныг тодорхой болгох бололцоо нээгдсэн юм.

hremiinhanahaalgaМалтлага дуусан хаалганы бүтцийг тодоруулах зорилгоор гар зураглал хийхэд хаалга нь хэрмийн гадна талд 14.5 м урт, 4 м өргөн, хоёр талаасаа өгсөж ордог 16 гишгүүр бүхий 3.5 м өндөр шаттай гэдэг нь мэдэгдсэн бөгөөд шатны урд талыг чулуугар өрж, цагаан шохойгоор өнгөлсөн болох нь тогтоогдов. Хэрмийн урд хаалга нь хоёр талруугаа нээгддэг, төмрөөр хийсэн булан нугастай, 2.2 м өргөн, 2.2 м өндөр модон хаалгатай байжээ. Хаалгыг дээд, дунд, доод талд нь төмөр бэхэлгээ хийж, голд нь тоорцог мэт хэлбэртэй төмөр чимгээр бариул хийсэн байжээ. Хаалгаар ороход 3.5 м өргөн, 3.5 м урт коридороор явж, цааш хаалганы хэсэг 9.25 м өргөн, 6.25 м урт хэлбэртэй болжээ. Бидний малтсан тус хаалга нь 10 ширхэг баганатай бөгөөд дээрээ шавраар дэлдэж хийсэн суварга маягийн шавар дээвэртэй байжээ гэж үзэж байна.

Уг хэрмийн дотор талын цогчин дуганы дотроос олдсон олдворуудыг үзвэл голдуу шавар болон төмөр эдлэл бөгөөд шүншигнээс гарсан эд зүйлс нь 17 зууны үеийн Монголын бурханы шашны хөгжлийг илтгэхээс гадна тухайн үеийн зэр зэвсэг, аж ахуйн холбогдолтой олон зүйлсийг нөхөж судлах боломжийг олгож байна. Өнөөг хүртэл Хутагт Занабазарын урлалын төрөлд шавар буюу керамик урлалын зүйлс байсан нь мэдэгдэхгүй байсан бол уг малтлагын үр дүнд тусгай нэгэн төрөл байсныг харуулж байна.

Бид уг малтлагын олдворуудыг бурханы шашны зүйлс, барилгын төрөл гэсэн хэдэн хэсэгт хувааж үзэж болохоор байна.

8tahilbusad2015 оны малтлагаар шавраар хийсэн язгуурын таван бурхан 3000 орчим ширхэг , эрдэнэ тэвэрсэн шавар хээ, өлзийт найман тахил зэргийг шавраар уран нарийн хийсэн эдлэлүүд илэрснээс гадна зэсээр цутгаж хийсэн бурхан багш, хагас хэвэнд цутгасан шавар бурхад, шавраар хийсэн тахилын ширээн дээр тавьдаг үүлэн хээтэй чимэглэл зэрэг илэрсэн байна.

Мөн дуганы баруун хойд буланд байсан том бурхны шүншигээс 8 хөлтэй тулга, түүний дээр байсан хүрэл тогоо, тогооны дотор талд шаазан цом, мөнгөн аяга, замбал бурхны эр, эм сахиусан хүрд, эрхины ширхэгүүд, барилгын ваарны чимэглэлүүд. илэрсэн байна. Эдгээрийн хойд талд цэргийг дуулга, ялтсан болон хөө хуяг, төмөр илд, жадны шилбэр, цахиур гар буу зэрэг илэрсэн байна. shunshig

2015 оны малтлагаар дуганы хойморт баруун буланд байх том хэмжээний бурхны доороос 2014 онд илэрсэн шүншигтэй ижил зүйлс илэрсэн бөгөөд уран нарийн хийцтэй байна. Тогооны дотор талаас Араб бичигтэй мөнгөн зоос, зөөлөн чулуугаар хийсэн Дорно дахинд хэрэглэгддэг нарны цаг илэрсэн байна. XVI зуунд монголчууд баруун талаараа Хаант орос, Дундад Азийн улсуудтай, урд талаараа Түвэд, Хятадын Мин улстай зах нийлж, улс төр, эдийн засаг, шашин, соёлын талаар нэлээд өргөн харилцаатай байсан талаар манай судлаачид дурдсан байдаг бөгөөд эдгээр баримт нь үүний илрэл даруй мөн болно. Мөн араб бичигтэй мөнгөн зоос нь 1526-1857 оны хооронд Энэтхэгт оршиж байсан Их Могол улсын Шах Жахан (1628-1658) хааны дэлдүүлсэн зоос[14] болохыг бид харьцуулан тогтоолоо. 2014 онд илэрсэн мөнгөн зоос нь Непалд дэлдэж Түвэдэд хэрэглэж байсан бөгөөд чухам ямар цаг үед баттай холбогдох талаар бид хараахан тогтоож амжаагүй байна. belegdursgalzoosЗөөлөн чулуугаар хийсэн нарны цаг  нь одоогоор манай нутгаас олдоод байгаа хамгийн эртний хэрэглэгдэхүүн болно. Сарьдагийн хийдээс илрүүлсэн нарны цаг нь араб болон ром цифр бүхий хоёр төрөл байна.

Тус хийдийн шүншигэнд тавьсан 2 ширхэг цахиур гар бууг XV зууны үед Орос улсад үйлдвэрлэсэн хэрэглэгдэхүүнтэй төстэй байна[15]. XYII зууны үеийн монголчууд тэр тусмаа Өндөр гэгээн Хаант Орос улстай тодорхой хэмжээнд харилцаатай байсан талаарх ОХУ-ын Төв архивт хадгалагдаж буй мэдээ баримт цөөнгүй[16] бөгөөд үүний тодорхой илрэл нь уг гар буу болно. Хутагт  Занабазарт Оросын Цагаан хааны талаас цөөнгүй элч ирж бараалхсан байдаг бөгөөд магадгүй тэдний нэг нь бэлэглэсэн байж болох билээ. Ийнхүү Сарьдагийн хийдийн малтлагаар XVII зууны үед монголчууд Дорно дахинтай уламжлалт харилцааны дээр Орос цаашлаад Өрнө дахинтай оюуны соёлын хувьд ихээхэн холбогдож байсныг биет хэрэглэгдэхүүнээр нотлох баримтууд олдсоор байна.

shahsnyoldvoruudМөн Хутагт Занабазарын 1654-1689 онд байгуулсан Рибогэжай-ганданшаддублин (ribogejaiγangdanšaddubling) хэмээх Номын Их Хүрээ нь бидний малтлага хийсэн Сарьдагийн хийд хэмээх энэхүү хуучны хотын туурь болох нь тодорхой болж байна. Мөн тус хийд нь түүхийн сурвалжид болон аман түүхийн мэдээнд буй халх-ойрадын дайны хөлд сүйдсэн нь үнэн болохыг мөн тодорхойлж байна. Сарьдагийн хийдийн малтлага судалгааны үр дүнд Хутагт Занабазарын урлалын нэгэн чухал төрөл нь шавар эдлэлийн урлал байснаас гадна уран барилгын цогц бүтээлийг цогцлоон байгуулсныг мэдэж болно. Сарьдагийн хийдийн судалгаа нь цаашид улам үргэлжилж, гарсан олдворуудад нарийн дүн шинжилгээ хийгдэх ажил ид явагдаж байгаа бөгөөд Монгол улсад “Занабазар”-ын хэмээх урлагийн бие даасан төрлийг улам тодруулахын зэрэгцээ, дараа дараагийн түүний нэртэй холбоотой сүм хийдүүдийн судалгааны эхний үр дүн гарч байна. Сарьдагийн хийдийн малтлага судалгааг явуулснаар 17 зууны Монголын түүх ялангуяа бурхан шашны түүхийн асуудлыг дан ганц сурвалжаас бус биет олдворт тулгуурлан судлах боломж буй болсон. saridaghiidМөн түүхийн өмнө тодорхой бус байсан олон асуудал шийдэгдэж буйг хэлэх боломжтойгоос гадна археологийн шинжлэх ухааны олон салбар ухаануудтай уялдуулан судлах боломж буй болгохыг зорьсон. Сарьдагийн хийдийн судалгааны үр дүнд тухайн хийдийн бүтэц зохион байгуулалт ямар байсныг сэргээх боломж буй болсон тул дараахь байдлаар сэргээн зуруулсан болно. Судалгаа үргэлжилж байна.

 

[1] Н.Энхбаяр. Төв аймгийн Мөнгөнморьт  сумын малчин. С.Чулууны хувийн тэмдэглэл. 2013 оны 10 сарын 15.

[2] Нутгийн ард энэ туурийг “Хийтийн Сарьдаг” гэж нэрлэнэ. Түүний баруун өмнүүр урсаж Туул голд цутгах голыг “Хийтийн гол” гэнэ.

[3] boγda jibjundamba blam-a-yin anγqan töröl-ün ner-e orušibai. orun dačang anγqan bayiγuluγsan-yi bičigsen buyan-iyar burqan-u šajin ön-e egüride orusiqu boltuγai. Монгол Улсын Нийтийн Номын сан. Гар бичмэлийн хөмрөг. 28/96. т.12.

[4] Өндөр гэгээний намтарууд оршвой. Эрхлэн хэвлүүлсэн Ш.Бира, Ш.Сонинбаяр, Д.Дашбадрах. 1995. Улаанбаатар, тал.15.

[5] Российский государственный архив древних актов (РГАДА). Ф. Иркутская приказная изба, 1121. оп. 1. д.№ 202, л 16.

[6] Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив. [МУҮТА]. ф.23, д.1, хн.3, Монгол бичгээр, гар бичмэл, эх.

[7] Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив. [МУҮТА]. ф.23, д.1, хн.9, нугалбар. 1.

[8] У.Эрдэнэбат. Сарьдагийн хийдэд ажилласан товч тайлан. ШУА-ийн Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн баримтын сан. 1995.

[9] Сарьдагийн хийдийн малтлага судалгаа. Тайланг бичсэн С.Чулуун, Э.Уртнасан, Ч.Энхтуул. ШУА-ийн Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн гар бичмэлийн сан. 2015.

[10] Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1654-1685. Сборник документов. Составитель Г.И.Слесарчук. М., 1996. стр. 132.

[11] 2013, 2014 оны малтлагын зардлын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгээс, 2015 оны зардлыг Улаанбаатар хотын Засаг даргын Тамгын газрын дэмжлэгээр 70.000 $ санхүүжилт хийгдсэн болно.

[12] У.Эрдэнэбат. Сарьдагийн хийдэд ажилласан товч тайлан. ШУА-ийн Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн баримтын сан. 1995.

[13] Өндөр гэгээний намтарууд оршвой. Эрхлэн хэвлүүлсэн Ш.Бира, Ш.Сонинбаяр, Д.Дашбадрах. 1995. Улаанбаатар, тал.9.

[14]http://coinindia.com/galleries-shahjahan.html

[15]https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82

[16]С.Чулуун. Өндөр гэгээн Занабазар ба Оросын хаант улс. //Өндөр гэгээн Занабазар, амьдрал өв. Анхдугаар богд Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний 380 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг илтгэлүүдийн эмхтгэл. Эмхэтгэсэн С.Чулуун., Б.Мөнхжаргал. УБ., 2015 он. Адмон. тал. 31-40.

all

Др.С.Чулуун: Бид Өндөр гэгээний уран бүтээлийн ордонг нээж чадсан

“Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын 34 дэх дугаарын зочноор  ШУА-chuluundrийн Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн захирал, Олон улсын Монгол судлалын Холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, түүхийн ухааны Доктор, профессор  С.Чулуун уригдлаа. Түүнтэй хийсэн “бие халаах” товч цахим ярилцлагыг хүргэж байна. 

Уулзалт 10 сарын 21-ны Баасан гарагт 19 цагаас Элчин сайдын яамнаа зохион байгуулагдана.

Сайн явж байна уу? Юуны өмнө Британид богино хугацаагаар ирэх зуураа бидний урилгыг хүлээн авсанд гүнээ талархая. Та Монголын 17 зууны үеийн түүхтэй холбоотой судалгааны ажлууд хийдэг судлаач эрдэмтэн. Ер нь энэ үеийн Монголын түүх харьцангуй бага судлагдсан талтай юу? Миний хувьд д гэхэд “Манжийн хараанд орсон үе” гэдэг нэг ерөнхий төсөөллөөс цаашгүй. 

Баярлалаа. Би энэ удаад Англи улсад Хааны Газарзүйн нийгэмлэгийн архив, Британийн номын санд ажиллаж, Кембриджийн Их сургуулийн Монгол ба дотоод Азийн судалгааны төвд яриа хийхээр ирсэн. Тиймээ. Миний ярих сэдэв үндсэндээ монголын түүхийн хамгийн бүрхэг үеүүдийн нэг 17 зууны Монголын ертөнц, түүний түүхийг хэрхэн авч үзэх хандлага, онолын тухай байгаа юм. Энэ үеийн түүх маш бага судлагдсан нь хэд хэдэн хүчин зүйлтэй. Юуны өмнө сурвалж бичиг хангалттай бус. Олон архивууд хаалттай байсан. Манай улсад тодорхой эх сурвалж бараг үлдээгүй зэрэг шалтгаан буй. Харин сүүлийн хэдэн жилд Бээжингийн хааны архивт буй асар баялаг баримтууд гарч, бид Оросын эртний улсын архивт ажиллах боломж бүрдэж эхэлсэн. Түүнээс гадна Монгол нутагт буй тухайн үеийн сүм хийд, хот сууринд тодорхой малтлага судалгааг явуулж эхэлснээс хойш энэ үеийн судалгааг дахин авч үзэх, шинээр өргөжүүлэх бүрэн боломж нээгдээд байна.

17 зууны Монголчуудын ертөнц, тэр үеийн түүхийн хүрээ хязгаар онолын чиг хандлагыг бид дахин авч үзэхийг хичээж буй. Жишээ нь халх, зүүнгар, хөхнуур, буриад монголчуудын түүхийг хэсэгчилэн авч үздэг нийтлэг хандлагаар бус монголын ертөнц хэмээх нэгэн ай савд авч үзэх, монгол ба манж эсвэл монгол ба орос гэсэн харилцаанд бус манж, монгол, орос гэсэн гурвалсан харилцаагаар бүхий л асуудлыг авч үзэх шаардлага байгааг сүүлийн үеийн судалгаа тодорхой харуулж байгаа.

Энэ үеийн түүхээ судлах судалгааны шинэ хандлага, арга барил бий болох нь тийм ээ. Та яг одоо 17 зууны үеийн Монголын хот төслийн хүрээнд Сарьдагийн хийдийн судалгаан дээр ажиллаж тэнд хийх малталтуудын удирдаж буйг танилцуулгаас мэдлээ. Энэ төсөл нь ямар шатандаа байгаа, хэдийгээр дуусгах ямар үр дүнд хүрэх ажил вэ?

Шинжлэх Ухааны Академийн Түүх, Археологийн хүрээлэн өнөөдөр бүхий л боломж нөөц, нөхцөл байдлыг ашиглаж ажиллахыг хичээж байгааг бүгд мэднэ. Бид монголын түүхийн бүхий л үеийг судлах, асуудлыг дахин авч үзэх, эх сурвалж баримтыг судалгааны эргэлтэд оруулах, дэлхийн монгол судлалын төвийг монгол улсад төвлөн хөгжүүлэхэд анхаарлаа хандуулж байна. энэ нь ч бидний үндсэн үүрэг. Харин 2013 оноос эхлээд “17 зууны Монголын хотууд” төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ бол цэвэр үндэсний хэмжээний шинжилгээний анги 17 зууны гэгдэх Монгол улсын нутагт үлдэж хоцорсон 10 гаруй дурсгалд ажиллах зорилготой. Тухайлбал, Хэнтийн нурууны Сарьдаг, Туулын тохойд буй Цогтын Цагаан байшин, Хар бухын балгас, Тэсийн хөвөөнд буй Сүмийн толгой, Дундговийн Сүм хөх бүрд, Дорноговийн Хэсэг байшин, Хөгнө тарнийн өвгөн хийд зэргийг дурдаж болно. Үүнийг цогцоор нь судалснаар 17 зууны Монголынх мөн эсэхийг бүрэн тодорхойлох, монголын энэ үеийн түүхийг өөрт буй эх материалаар судлах, аман түүхийн болон бичгийн эх сурвалжийг археологийн дурсгалаар баталгаажуулах үндсэн зорилготой ажиллаж байна. Мэдээж хотын малтлага гэдэг зардал, цаг, хүч жирийн малтлагаас хэд дахин илүү. Тэр дундаа өдийг хүртэл малтаагүй байгаа Сарьдаг зэрэг хүний мөр гараагүй газарт судалгаа хийх асар их хүч, зориг шаардсан ажил.
_tsa5190Энэ удаа би Сарьдаг хийд буюу Өндөр гэгээний байгуулсан гэх энэ 17 зууны хотыг 4 жил малтсан үр дүнгээ танилцуулах хүсэлтэй байгаа. Энэ малтлагаар бид тодорхой асуудлуудыг шийдсэн. Олон шинжлэх ухааны салбаруудыг ашигласан. Үр дүн маш сонин гарсан. Өөрөөр хэлбэл Өндөр гэгээний уран бүтээлийн ордонг нээсэн гэж үзэж болно.

Бидний хүнд хүчир, нөхцөл байдалтай ажиллах, судалгаа хийхэд тусалсан бүхий л хувь хүмүүс албан байгууллагад гүн талархаж байгаа. Улаанбаатар хотын захиргаа, түүний дотор хотын дарга асан Э.Бат-Үүл онцгойлон анхаарал тавьж тусалсныг дурдах хэрэгтэй. Малтлагаар Өндөр гэгээн Занабазарын уран бүтээлийн олон төрлийг шинээр нээснээс гадна тэрээр зөвхөн халхын хэмжээний хутагт байгаагүй Орос, дэлхийн олон улстай харилцаж байсныг гэрчлэх баримтууд гарсныг та бүхэнд танилцуулна. Орос буу, голланд цаг, их моголын үеийн зоос гээд дурдвал зөндөө. Язгуурын таван бурхан одоо нийтдээ 3000 орчим илрээд байна. Өндөр гэгээний байгуулсан Сарьдаг хэрхэн мөхсөн тухай шинэ баримт олдсон.

За баярлалаа.  Их сонирхолтой сайхан яриа болох нь ээ. Удахгүй уулзацгаая

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

————————————————–

Товч намтар:

С.Чулуун Монгол Улсын Их сургуулийг (магистр) төгсөж ОХУ-ын МПГУ-д доктор (Ph.D)-ын зэргээ хамгаалсан. 17 зууны монголын түүхээр дагнан судалгаа хийдэг. 1999 оноос ШУА-ын Түүхийн хүрээлэнд судлаач, 2005-2010 онд МУИС-д багш, 2010 оноос ШУА-ийн Түүх, 2015 оноос Түүх, Археологийн хүрээлэнгийн захирлаар ажиллаж байна. 2014 оноос Монголын түүхчдийн холбооны гүйцэтгэх захирал, 2016 онд Олон улсын Монгол судлалын Холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын ажлыг тус тус хавсран гүйцэтгэж буй.

2008 онд Кембрижд Их сургуулийн Монгол ба Дотоод Азийн судалгааны төвд 3 сар зочин судлаач, 2012-2013 онд Японы Осака хот дахь Угсаатны Үндэсний музей (MINPAKU) зочин профессор, 2014 онд Япон улсын Сендай хот дахь Тохоку Их сургуульд зочин профессор, 2015 онд БНХАУ-ын Төвийн Үндэсний Их сургууль, Унгарын ШУА-ийн Угсаатан, Хүн судлалын хүрээлэнд зочин профессороор ажилласан.

Хэрэгжүүлж буй төсөл:

Тэрээр Монгол улсын үндэсний эрдэмтдийн хэрэгжүүлж буй “17 зууны монголын хот” төслийн хүрээнд Хэнтийн нуруунд өмнө малтлага хийгдээгүй Өндөр гэгээн Занабазарын байгуулсан Сарьдаг хийдийн малтлагыг удирдаж ажиллаж байгаа юм.

Шинжлэх ухаанч мэдлэгийг олгож, зөв хооллох дадал суулгах нь эмч бидний үүрэг

photoОюунлаг Оршихуй цувралын 31 дэх дугаарт Британи улсын University of Aberdeen-д анагаах ухааны чиглэлээр Магистр (MSc in Human Nutrition,1997),  Докторын (PhD in Medicine,2002) зэргүүдийг хамгаалсан, 2009 оноос өрхийн эмчээр (GP, NHS Grampian) ажиллаж буй, Royal College of General Practitioners,  Nutrition Society, UK,  British Medical Acupuncture Society зэрэг мэргэжлийн байгууллагуудын гишүүн, Др Ч.Туяа уригдан оролцоно. Түүнтэй хийсэн уламжлалт “бие халаах ” товч яриаг хүргэж байна

Юуны өмнө бидний урилгыг хүлээж авсан Танд баярлалаа.  Та Британид анагаах ухааны чиглэлээр мэргэшиж, зэрэг хамгаалж бас энэ салбарт цөөнгүй жил ажиллажээ. Өөрийнхөө ажил мэргэжлийн тухай товч танилцуулахгүй юу?

Би 1996 оноос Англид Улсад сурч, ажиллаж амьдарч байна. Шотландын Абердины их сургуульд суралцан хоол судлалаар магистр, ерөнхий эмчилгээний чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. 2004 оноос Английн эрүүл мэндийн байгууллагад (NHS Grampian, Aberdeen) eronhii emcheer emnelegt ajillaj baigaad   2009 onoos өрхийн эмчээр ажиллаж байна.

Mиний мэргэжлийн сонирхдог чиглэл нь чихрийн шижин (diabetes), таргалалт (obesity and weight management), жижиг мэс засал (minor surgery), үе мөчний тариа (joint injections),  зүү төөнүүр (acupuncture). Эдгээр чиглэлээр байнга өдөр тутам эмчилгээ үзүүлж байна.

Уулзалт ярилцлагын үеэр Таны ярих нэг сэдэв  зөв хооллох тухай. 
Хоол хүнс хүний эрүүл саруул урт наслах гол хүчин зүйлсийн нэг гэдгийг хүн бүр л хүлээн зөвшөөрдөг хэрнээ тэр бүр мөрдөж хэрэгжүүлж чаддаггүй. Энэ нь ямар хүнс хоол хэрэглэхээ мэдэхгүйд байна уу? Угаасаа хүний хайнга зан илүүтэй нөлөөлөөд байна уу?

Эрүүл хооллох нь зүрх судасны өвчин (heart disease), чихрийн шижин (diabetes) ба хавдраас (cancer) урьдчилан сэргийлж  урт наслахад их чухал үүрэгтэй.  Зөв хоол хүнс сонгох нь бид нараас эрүүл мэнддээ байнга анхаарал тавьж, мөн цаг зав гаргаж энэ талаар байнга мэдлэгээ өргөжүүлж, төрөл бүрийн хүнсний ногоо (vegetables), буудай (grains), жимс (fruit), загас/махаар (fish/meat) хоол хийж сурах ба өөрсдөө идэж байгаагүй шинэ ногоо жимс хоол хүнсэндээ хэрэглэж, үр хүүхдүүддээ энэ талаар зааж сургах хэрэгтэй байдаг.  Таны асуултдаа дурдсанчлан хүмүүс энэ талаар тэр бүр өргөн мэдлэгтэй байдаггүй нь гол шалтгаан юм. Тиймээс энэ  талаар шинжлэх ухаанч мэдлэгийг олгож, зөв хооллох дадал суулгах нь бидний үүрэг.
Би судалгааны ажлын явцад өсвөр насны хүүхдийн таргалалтыг зогсоох, буруу дадал зуршлыг арилгах 3 сарын хөтөлбөрийг боловсруулаад удирдаж байсан. Энэ хөтөлбөрийн зорилго нь эцэг эхчүүдийн хувьд нилээн асуудал болдог өсвөр насны хүүхдүүдийн телевизор хэт удаан хугацаагаар үзэх, компьютер тоглох зуршлаас (тоглоомдоо хэт улайраад бараг донтох ч гэж хэлж болох) болж хөдөлгөөн дутагдаж, мөн энэ үедээ хамжааргагүй идэх зуршлыг зогсоох, зохистой хооллох талаар мэдлэг олгох, хүүхдүүдийн жинг хэвийн хэмжээнд болгох байсан. Энэ хөтөлбөрт хэт таргалалттай, дээрх зуршилтай 11-16 насны Англи хүүхдүүдийг хамруулан 7 хоногт 3 удаа 30 минутын идэвхитэй хөдөлгөөнийг сонирхолтой хэлбэрээр хийлгэж, буруу зуршлаас салгах талаар сэтгэхүйн мэргэжлийн эмчээр  зөвөлгөө өгүүлээд өөрсдөөр нь хүнсээ цуглуулах, авч буй хүнс хоол нь ямар найрлага орцтойг мэддэг болгох зэргээр амьдралын өдөр тутмын хэв маягт нь өөрчлөлт оруулснаар 3 сарын хугацаанд идэвхтэй оролцсон хүүхдүүд хэвийн жиндээ орж, гол нь өөртөө итгэлтэй зөв дадалтай хүн болох зан төлөв суулгаж чадсан гэж бодож байна. Тийм болохоор эцэг эхчүүд өөрсдөө буруу дадал зуршлаа анхаарахгүй бол хүүхдүүд яг дуурайх шинжтэй байна. Бас багаас нь зохимжтой хооллох мэдлэг дадлыг суулгах хэрэгтэй. Хүний эрүүл мэндэд удамшлаас гадна хүний өөрийн хайнга зан нөлөөлж байгаа.

Монгол хүний бие махбодид шаардагдах хүнс тэжээл, Англи хүнийхээс ялгаатай юу?  Ялгаатай бол бас ялгаатай хүнс тэжээл хэрэглэх учиртай болох уу?

Манай Монгол орны эрс тэс уур амьсгал нь Английн орны чийглэг уур амьсгалаас ялгаатай. Монгол малчин хүний хоолны илчлэг (food energy requirement) нь арай илүү бөгөөд орчин улиралдаа зохицсон байдаг. Энэ нь өөх тостой мах, сүү цагаан идээ ба гурилан бүтээгдэхүүнээс (wheat flour products) гаралтай. Монголчууд эрт цагаас хоол хүнсэндээ төрөл бүрийн ургамал, зэрлэг жимс хэрэглэж ирсэн нь Vitamin C – гийн дутагдал (Vitamin C deficiency) “Scurvy” -с өөрсдийгөө урьдчилан сэргийлж ирсэн байдаг.

Харин хотын хүн ам(Urban population)-ын хоол тэжээл нь Англи хүнийхээс онцын ялгаа байхгүй.
Иймд ая тухтай хот суурин газар амьдарснаар байгалийн эрс тэс уур амьсгал дор байнгын хөдөлгөөнд байдаггүйгээ бодолцож хооллож ундлах хэв маягаа бас суурин хэлбэрт дасгах нь чухал.
Энд аж төрж байгаа Монголчууд нутаг орны соёл ахуйд дасан суралцаад харьцангуй хооллох дадал нь англичууддтай адилхан байгаа бол уу. Гэхдээ л бас яг чухам ямар төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүн ямар төрлийн илчлэг агуулж хэр хэмжээтэйг хэдийд хэрэглэж байх учиртай талаар тодорхой мэдлэг олж авах нь амархан зүйл биш л дээ. Англичуудын хувьд ч энэ нь шинэ тутам олж авч байх ёстой мэдлэг дадал гэдгийг та бүхэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлээс хардаг байх.  Тиймээс өөрийн сурсан, судалснаасаа Монголчуудтайгаа хуваалцая гэж зорьсон хэрэг

Танд баярлалаа. уулзалтын үеэр илүү дэлгэрэнгүй мэдээ, мэдээлэл авч сонирхолтой яриа өрнөнө гэдэгт итгэж байна 

Хөөрөлдсөн Ц.Ариунсанаа, Д.Цэрэнбат

Sue Byrne: Монголын сүм хийдийн талаархи түүхэн мэдээллийг мартагдаж арилахаас нь өмнө олж тэмдэглэх, түүхэн товчоог бий болгохоор ажиллаж байна

2014 SueОюунлаг Оршихуй цувралын 29 дэх дугаарын зочин хадагтай Sue Byrne-ийн танилцуулгад цахим өртөөч Б.Жавхлангийн түүний талаар бичсэн хөрөг нийтлэлийн хэсгийг зээлдэе

“Сү аялах дуртай бөгөөд түүний Их Британийн нийслэл Лондон хот дахь гэрт нь Ази, Африк, Латин Америкийн орнуудаар аялсан түүхтэй холбоотой ном, бэлэг дурсгалын зүйл олон байдаг юм.
Энэ бүх орнуудаас зөвхөн Монголд л гэхэд 1993 онд анх айлчилснаас хойш жилдээ нэгээс хоёр удаа заавал очно. Монгол оронд олон очиж байгаагаа Сү тайлбарлахдаа,“хүүхэд байхдаа өргөн уудам тал нутгыг зүүдэлж байсан нь санаанд орж, хүүхэд насны зүүдний нутгаа Монголоос олсондоо баяртай байдаг” гэдэг юм.

Хэдийгээр зах зээлийн судалгааны мэргэжилтэн боловч, Кэмбрижийн их сургуулиас нийгмийн антропологч мэргэжил бас эзэмшсэн”… Дэлгэрэнгүйгээр 

Манай цуврал уулзалтад оролцох урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Та цөөнгүй жил Монголын Сүм Хийдийн Түүхэн Товчоон төсөл дээр ажиллаж байна. Энэ төслийн зорилго хийгээд хэр удаан үргэлжилж буй талаар сонирхуулахгүй юу.

Төслийн зорилго нь Монголын сүм хийдийн талаархи түүхэн мэдээллийг мартагдаж арилахаас нь өмнө олж тэмдэглэх, түүхэн товчоог бий болгоход чиглэж буй. 2002 оноос хойш энэ төсөл хэрэгжиж байна

Төслийн хүрээнд цахим хуудсаа саяхан хийж олонд хүргэсэн. Тэндээс ямар мэдээллийг олж үзэж болох бол

2007 оныг хүртэл ажиллаж байсан сүм хийдүүд  болоод хуучны 1000 гаруй сүм хийдийн талаарх мэдээлэл, настан буурлуудаас олж авсан 325 гаруй аман яриа хүүрнэл, Үндэсний Архив болон аялагчдын ном тэмдэглэлээс авсан сүм хийдүүдийн зураг гээд ихээхэн мэдээлэл бий.

Цахим хуудасны хаяг нь www.mongoliantemples.org

Монголчууд та бүхэн өөрсдийн өсөж төрсөн нутгийнхаа ойр орчимд байсан, байгаа сүм хийдийн талаархи мэдээллийг олж үзэж болохын зэрэгцээ энэ хуудсанд ороогүй мэдээллийг мэдэх бол бидэнд өгч нэмэж оруулж хамтран ажиллах боломжтой юм.

Би чиний төрж өссөн нутаг болох Төв аймгийн Батсүмбэр, Алтанбулаг сумдын ойролцоох сүм хийдүүдийг цахим хуудаснаас хайхад доорхи мэдээлэл гарч ирж байна.

Нээрээ нутгийн өвгөд хөгшдийн ярьдаг байсан сүм хийдийн нэрс, мэдээлэл гараад ирж байна шүү. Энэ төслийг хаанаас санхүүжүүлдэг, Монгол талаас ямар байгууллага хамтран ажилладаг вэ

Монголын Сүм Хийдийн Түүхэн Товчоон төслийн (The Documentation of Mongolian Monasteries -DOMM) баг маань Монголд болоод хилийн чанадаас хөрөнгө босгодог.

Гантэгчинлэн хийд, Соёлын Өвийг Хамгаалах Төв, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар (2007он), АНУ-н Монгол Соёлын Зөвлөл зэрэг байгууллагуудтай бидэнтэй хамтран ажиллаж ирлээ.

Та нэгэнтээ бурханч лам Пүрэвбатын цуглуулгуудыг харуулсан зурагт хуудсууд болон видео бичлэгүүд болон 100 гаран жилийн тэртээх Британий армийн офицерLt G C Binsteed ийн авсан зургууд бий тухай ярьж байсан. Тэдгээрээсээ ярилцлагын үеэр үзүүлж сонирхуулах уу

Пүрэвбат гэгээнтэнтэй 1998 оноос хойш ажиллаж байна.  2000 онд Монголын Бурханы Шашны Урлалын Хүрээлэн болон Пүрэвбат гэгээнтэний зүгээс гаргасан Монголын Гайхамшигт Соёлын Өв үзэсгэлэнд би өөрийн зургуудын цуглуулгаараа  оролцож  байсан.

1914 оноос эхтэй the Asiatic Society Journal –ээс  Lt Binsteed-ийн нэгэн нийтлэлийг би олж уншсан юм. Ингээд түүний талаар Британийн номын сан болоод бусад эх үүсвэрүүдээс өргөн судалгаа хийсний дүнд түүний авсан олон зургуудыг Хатан хааны Газар зүйн Нийгэмлэг (Royal Geographical Society )-ийн цуглуулгаас олж тэдгээрийг төлбөртэйгөөр хувилан авсан юм. Түүхийн хүрээлэнгийн захирал С.Чулуун  тэдгээрийг орчуулгын тайлбартайгаар сэтгүүлийн нийтлэл болгон 2013 онд Улаанбаатарт нийтлүүлсэн нь бий

Энэ удаагийн яриагаар Binsteed-ийн авсан зарим зургуудийг сонирхуулна аа. Харин Пүрэвбат гэгээнтэний гайхалтай бүтээлүүд болон Хатан хааны Газар зүйн Нийгэмлэг(Royal Geographical Society )-г тэр олон зүргуудийг үзүүлэх боломжгүй байх. Магадгүй дараа тусад нь арга эхмжээ зохион байгуулж болох юм шүү дээ

Нээрээ сайхан санаа байна. Дараа нэг арга бодоцгооё.

Хийж бүтээж буй ажил үйслийнхэ эталаар сонирхолтой сайхан яриа хийж өгөхөөр болсон танд дахин талархая

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

Зээлдмэл сэтгэлгээнээс салгаж, улс орноо өв соёлоо, эдийн засгаа хөтлөөд явах эрүүл саруул ухаалаг, чийрэг, чин зоригт залуучууд өсөж торниж, өөрөө бүтсэн монгол бичиг маань өөрөө босож ирэх үе ойрхон болоод байгаа…

Hurug “Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын 27 дахь дугаарын зочноор МУИС-ийн МХСС-ийн багш, хэл бичгийн ухааны доктор (Sc.D), профессор Г.Гантогтох уригдан оролцож сонирхолтой яриа хийсэн билээ. Уулзалт ярилцлагын тэмдэглэлийг Оксфордын их сургуулийн Боловсролын ШУ-ны магистр Г.Орхоны ирүүлснээр та бүхэнд хүргэж байна.

Уулзалт ярилцлага доорхи 3 сэдвийг хамрав.

  1. Монголын нууц товчооны товч танилцуулга
  2. МНТ-оос сонгож авсан өгүүрбэрий
    н онцлох үг хэллэгийн тайлбар
  3. Монгол бичгийн учир холбогдол

******************************************

  1. Монголын нууц товчооны товч танилцуулга

Slide5МНТ хэмээх түүхэн сурвалжийг Мин улсын үе болж ирэхэд уйгаржин монгол бичгээр байгаа уг эхээс нь 282 зүйл өгүүлэмж эмхтгэн, монгол хэл сургах сурах бичиг бэлтгээд, Юань улсын нууц түүх хэмээн нэрлэж арван хоёр, арван таван дэвтрээр товхин бичиж үлдээсэн эх сурвалжууд бий.

Slide4Энэ эх бичигт МНТ-ны 282 зүйл бүрийг хятад ханз үсгээр монгол хэлээр галиглан бичиж, монгол үг тус бүрийг араар нь зураад, оноосон орчуулга хаджээ. Тэгээд зүйл тус бүрт хадмал товч орчуулга үйлдэж товчоолсон байдаг.

МНТ-ны монгол бичгээр уламжилсан сурвалж бол Лувсанданзаны зохиосон “Алтан товч” хэмээх түүхэн тулгар бичиг 233 зүйл МНТ-ны зүйлтэй ямар нэг хэмжээгээр тохирдог.

МНТ-ны монгол эх бичиг олдоогүй учир “Юань улсын нууц түүх” гэдэг энэ сурвалжийг орон орны эрдэмтэд судалсаар байгаа боловч 13-р зууны монгол хэлээр байгаа зарим үгс эдүгээ хэрэглээнээс гарсан, өвөрмөц хэлцийн утга нь танигдахгүй болсон, зарим үгийн утга шилжиж өөрчлөгдсөн, хэв заншил, мөргөл шүтлэг өөрчлөгдсөнтэй холбогдоод нэгэн мөр сонгомол эхийг бүтээнэ гэхэд олон зөрчилтэй учирсаар байгаа юм.

Хэдий тийм боловч МНТ-ны судлал дэлхий дахинд өргөн дэлгэрсэн, дэлхийн олон хэлээр орчуулагдсан ялангуяа Монгол улс, Өвөрмонголын эрдэмтэд хүчин чармайлт гарган тал бүрээс нь судалж, сийрүүлэл тайлбар бүхий судалгаа шинжилгээ, унших бичиг, сурвалж судлалын бүтээлүүдийг туурвисаар байна. МНТ дэлхий дахины олон эрдэмтдийн нөр их хөдөлмөрийн ачаар өндөр түвшинд гарч, илэрхий тодорхой болсон зүйл их бий.

Тодорхой болох тусмаа нууц нь улам нуугдаж, танигдахгүй үг хэллэг, ухагдахуун буруу ташаа ойлголт, мадагтай уншлага, үсэг зурлагын ташаарал, арга зүйн дутагдал маань улам ил болсоор судлаач сонирхогчдын хүрээг тэлсээр байгаа нь сайн хэрэг.

Монголын нууц товчооны нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сонгомол эхийг сэргээн гаргахад:

  • Олон салбарын эрдэмтдийн хүчийг зангидан, угсаатны зүй, түүх, угсаа хэл шинжлэл, нутгийн аялгуу судлал, газар зүй, нүүдэлчдийн соёл судлал, бөө мөргөл судлал, эртний судлал, хэлшинжлэл, сурвалж бичгийн судлал зэрэг олон ухааны бэлчир дээрээс магадлан барьж судлах
  • Алтайн төрөл хэлээр МНТ-г орчуулж харьцуулж судлах
  • Монгол төрлийн хэл хийгээд олон монгол аялгуунд хөрвүүлж, харьцуулсан судалгаа хийх
  • Эх бичигт суурилсан судалгаа орчуулга хөрвүүлэг хийгээд уран сайхны орчуулга хөрвүүлгийг салбарлуулан хөгжүүлбэл тодорхой үр дүнд хүрнэ гэж боддог.

МНТ-ны үг хэллэгийн цаад гүн санааг нүүдэлч соёлын сэтгэлэг, зан үйл, бөө мөргөлийн ухагдахуун, нутгийн аялгууны хөрвүүлэг сэргээлтээр сайтар тунгаан судалбал үг хэллэгийн утга танигдаж учир зүйн гаргалгаа нь зүгшрэх төлөвтэй байгааг жишээлж үзүүлэхийг зорьсон юм.

_____________________________________

  1. МНТ-оос сонгож авсан өгүүлбэрийн онцлох үг хэллэгийн тайлбар:
  1. huja’ur (узуур)

Slide11 МНТ “Чингис хааны узуур
Дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ Чоно ажгуу” гэж эхэлдэг.

Эрдэмтэд энэхүү узуур гэсэн үгийг язгуур, узуур, озоор гэж уншиж тайлдаг.  Би узуур гэсэн саналыг дэмждэг. Узуур гэдэг нь модны бүдүүн уг. Үзүүр гэвэл нөгөө тал нь болно. Энэ нь Чингис хааны төрлийн модны угт байгаа Бөртэ Чоно хэмээх дээд өвгийг узуур хэмээн заажээ.       Узуур хэмээн заасны учир нь төрлийн модны угт байгаа дээд өвгийг хүндлэх эртний зан үйлтэй холбоотой. Тэрхүү зан үйл нь хорь буриадын бөө нарт уламжилж ирсэн байна. Үүнд “Бөөгийн чанар” хэмээх зан үйл үйлдэн, есөн ес наян нэгэн дэрвэлэг мод, эцэг мод, эх мод, үүр мод, шузга мод зоож, хонин тайлга оруулан, узуур унги угтаа их ёслол үйлддэг.

Их хааны угийг дээдлэн хүндэтгэж, уг узуураас нь утгалан бичихийн тулд  Чингис хааны узуур хэмээн мөр тэтгэжээ.

  1. Qonjiyasun (хошног, гургалдай)

Slide13МНТ-ны 124-р зүйл дэх “Хонид адуулж, хонжияасун идсү би” гэж “Дэгэй хонь адуулав” гэсэн өгүүбэрийн хонжияасүн /хошног/ гэдэг энэ үгийг эрдэмтэд янз бүрээр галиглаад, зарим нь хошног, зарим нь гүзээ гэж байна хэмээн маргалддаг.

Би хошног гэсэн саналыг дэмждэг учир нь хонь төхөөрөөд, хонины хошногт дотор мах /хэрхнэг, өрц, гол мах/ -ны зүсмийг чихээд чанаж бэлтгэсэн хоолыг хошног гэдэг. Гургалдай, авид, найз, хошног, цагаан мах гэх мэт газар газрын монголчууд янз бүрээр нэрлэдэг. Хошногийн амсрыг буриад аялгуугаар хонзооhон /хонжоос/ Өвөр монголчууд баян түрүү гэж хэлэлцдэг.

Хорь буриадын бөөгийн чанарын тараал, мөн эрэгтэй хүүхдийн угаалга, мялаангуудын ёслолд гургалдайгаар хишиг даллаж, нар зөв эргүүлээд, ёслолд оролцсон хүн бүрээр хазуулж хишиг хүртээдэг заншил одоо хүртэл байна.

Байгаль эхийн өгөөж шим хонины бөгсөнд тарга болон хурсныг баян түрүү хэмээн бэлгэддэг заншил тэр үед байсан учраас Тэмүүжинийг хамаг монголын ханаар өргөмжлөхөд Дэгэй ингэж хэлж байгаа нь монгол түмний амны хишгийг даллаж буй утга ажээ.

  1. Slide16эе барваас

154-р зүйл дэх: “Эе барваас өтөг уусны хойно Бэлгүдэй, Даридай хоёр тэнд ортугай! Гэсэн өгүүлбэрийн эе гэдэг үг шууд утгаараа эе найр, эв эе. Шилжмэл утгаараа хурал зөвлөгөөн. Хурал зөвлөгөөн хийж, эв эеийг тогтоохын тулд хатуу, зөөлөн янз бүрийн арга боловсруулж хэлэлцээд, айраг ууж тардаг заншилтай байжээ. Бэлгүдэй, Дааридай хоёр зөвлөгөөний нууцыг задалсан учраас Чингис хаан ийм шийдвэр гаргажээ

  1. хог идэж, хомоол түлж явтугай

Slide14Төдэй Чэрби даран аж. Ордын хойноос хог идэж, хомоол түлж явтугай” хэмээн зарлиг болов” гэсэн өгүүлбэр MHT-ны сонгомол эхийн 234*-р зүйлд байдаг. Хог идэж гэсний хог гэдэг үгийг Мин улсын үеийн хадмалчид хоолны хаягдал ногоо гэж тэмдэглэснийг дагаад хог хаягдлыг идэх гэж орчуулдаг. Гэтэл Алтан товчоос сурвалжтай хог хамж гэсэн хөрвүүлэг бас бий.

Чэрби гэдэг нь засаг төрийн удирдагчийн хэргэм зэргийн нэр. Тэр их хэргэм зэрэгтэй Төдэй Чэрбийг хог идэж, хомоол түлж яв гэж Чингис хаан зарлиг буулгалаа гэвэл алдас болно.

Хог хамж, хомоол түлж явтугай гэж хөрвүүлсэн хөрвүүлэг үг үсгээрээ зөв боловч ямар учиртайг тайлбарлаагүй тул учир битүүлэг үлджээ.

Миний санал: ‘хог этэж, хомоол түлж явтугай гэж үгчлэн буулгаад, аргал хорголын хог бууцыг хамж, хомоол унгатгаж ариулж явтугай гэж тайлах нь зөв болов уу. Монголчуудын уламжлалт өдөр тутмын заншлаар айл нүүхдээ гэрийн эзэгтэй ачаагаа хөтөлж, хүүхэд хөгшид нь хонь малаа тууж, гэрийн эзэн гэрийнхээ буурь, буянт малынхаа хот хорооны бууц, аргал хорголын хогийг этэж хамж тэгшлээд, хомоол, арц, ганга унгатхаж, хот хороо, гэрийн буурь, нүүх зүгээ ариулаад ачааныхаа араас мордож, ачаагаа харж хандаж, нүүдлээ араас нь удирдаж явдаг олон зууны уламжлалтай билээ.

Чингис хааны тэр их орд өргөө нүүхэд Төдэй Чэрби эзэмдэн захирч, удирдан зохион байгуулж, хот хорооны хог болох малын хэвтэр бууцыг хамуулах, гал түймрээс сэргийлэх ба хомоол тэргүүтэн арц ганга, жодоо унгатган ариулах ажлыг эрхлүүлж байхаар хаан соёрхон зарлиглажээ.

Төдэй Чэрбийн нэрийг хятад галигаас үндэслэн Дөдэй гэж уншдаг. Гэтэл алдарт монголч эрдэмтэн Б.Х.Тодаева гуайн халимаг овог нь Төдэй, нэр нь Төдэйн Буляаш гэдгээс эрэгцүүлэн бодвол аман дуудлага нь Төдэй байж болмоор байна.

  1. ордос бууж бүхийд

Slide17282-р зүйлд “Долоон болдог, Шилгэнцэг хоёр зуур ордос бууж бүхийд бичиж дуусгав” гэж алдарт МНТ төгсдөг.

Нүүдэлч соёлын сэтгэлгээр шинэ соргог бэлчээр нутагт буурь сэлгэж, хааны орд өргөө бууж төвхнөсөн үйл явдалтай таширлан төгсгөлийн үгээ бичиж туурвисан нь монгол номч нарын билигшээлт сэтгэлгээний гэрч, тал нутгийн анхилам үнэр шингэсэн бүтээл болохыг илтгэж байна. Үүнийг Оросын эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов гуай соргогоор мэдэрсэн нь бахархалтай байдаг.

Slide19

_______________________________________

  1. Монгол бичгийн учир холбогдол

Учир зүйн үүднээс Монгол улс монгол бичгээрээ төр засаг, албаныхаа хэргийг хөтлөх ёстой гэдэгт би эргэлзээгүй итгэдэг. Итгэдэг үндэслэл нь:

Монгол бичиг

  • Олон зуун жилийн тэртээгээс боловсрон боловсорсоор өөрөө бүтэж төрсөн зөв бичих зүй бүхий тогтсон бичлэгтэй, дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрсөн бичиг үсгийн зарчмыг сайтар баримталдаг, даяар монгол хэлний авиалбарыг оновчтой тэмдэглэдэг боловсронгуй бичиг
  • Монгол хэлний ундарга, салаа салбар болсон олон хэл аялгууг нэгтгэн барьж, үгийн сан утга зүй, соёл сэтгэлгээний нийлэг талыг нэгтгэхийн зэрэгцээ салаа салбараасаа баяжиж байдаг
  • Сонгодог монгол бичиг болон хөгжих замдаа бичиг номын хэлийг цогцлоон бүтээж төрөл бүрийн утга зохиолыг хөгжүүлсэн. Гадаад үг, нэр томъёог тэмдэглэдэг али гали үсгийг тусгайд нь зохиож, зөв зохистой хэрэглээг бүрдүүлэн сургаж байжээ.
  • Үгийн галбирыг хийсвэрлэн татлан бичих хийгээд уран сайхны сэтгэмжийг чөлөөтэй болгон, үг үсэг дүрэмд ягштал баригдаагүй урлагийн чөлөөт сэтгэлгээг уран үсгээр илэрхийлэх бололцоо боломж сайтай байдагт нь итгэл үнэмшил улам лавширдаг юм.

Гэвч сайн бүхэн саад тотгортой. Бид багш нараа сайн бэлтгээгүй, заах аргаа боловсруулаагүй, Монгол бичигтээ итгэх итгэл үнэмшлийг нь баттай суулгаж чадаагүй. Цахим сүлжээгээ бүрдүүлээгүй, мэдээлэл сурталчилгааны хэрэгслээ монгол бичиг рүүгээ чиглүүлээгүй зэргээс шалтгаалаад зээлдмэл сэтгэлгээнээсээ салж чадахгүй л байна.

Slide6Slide7Slide8

Зээлдмэл сэтгэлгээнээс салгаж, улс орноо өв соёлоо, эдийн засгаа хөтлөөд явах эрүүл саруул ухаалаг, чийрэг, чин зоригт залуучууд өсөж торниж, өөрөө бүтсэн монгол бичиг маань өөрөө босож ирэх үе ойрхон болоод байгаа гэсэн ерөөл тавьж яриагаа өндөрлөе.

Slide21

Гадаад улсад оршин суугаа иргэн Нийгмийн даатгалын байгууллагатай цахимаар гэрээ байгуулж, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг цахимаар төлөх боломж бүрдэнэ

UrtnasanНийгмийн даатгалын ерөнхий газрын дарга, Нийгмийн даатгалын улсын ерөнхий байцаагч Цэцэгмаагийн Уртнасан Лондон хотноо түр саатах зуурт Британи дахь Монголчуудын уламжлалт Оюунлаг Оршихуй уулзалт оролцохыг хүссэн бидний урилгыг хүлээж авч “Монгол улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоо ба хилийн чандад оршин суугаа иргэдийн нийгмийн даатгалын үйлчилгээ” сэдвээр 8 сарын 29-ны Бямба гарагийн 17 цагаас элчин сайлын яамнаа яриа хийхээр боллоо. Ингээд түүнтэй хийсэн уламжлалт “бие халаах” товч ярилцлагыг хүргэж байна.

Юуны өмнө бидний урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Монгол Улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоо, гадаад улсад оршин суугаа Монгол Улсын иргэдийн нийгмийн даатгалын тухай товч танилцуулахгүй юу

Уулзалт ярицлагадаа урьсанд мөн талархая. Өөрийн байгууллагын үйл ажиллагааны талаар хилийн чандад суугаа Монголчуудад танилцуулж хамтран ажиллах нь бидний бас нэг үүрэг юм.

Нийгмийн даатгалын тухай багц хууль 1994 онд шинээр батлагдаж, 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн хэрэгжиж эхэлснээр даатгуулагч өөрийн хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос шимтгэл төлж, өөрийн эрсдлээ даатгуулдаг шинэ тогтолцоо үүссэн.

Тус газар нь нийгмийн даатгалын тухай хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд ерөнхий газар, нийслэл, нийслэлийн 9 дүүрэг, 21 аймгийн төв, 339 суманд нийт 1500 гаруй нийгмийн даатгалын байцаагч /ажилтан/-ийн бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байна.

Нийгмийн даатгалын тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, хамралтыг нэмэгдүүлэх, нийгмийн даатгалын сангийн орлогыг бүрдүүлэх, нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр, зардлыг хуульд заасан хугацаанд тогтоон олгох, нийгмийн даатгалын үйлчилгээнд дэвшилтэт хэлбэр нэвтрүүлэх, тооцоолол судалгаа хийх, доод шатны байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих нь нийгмийн даатгалын байгууллагын үндсэн чиг үүрэг.

2014 оны эцсийн байдлаар 830.0 мянган албан журмын, 170.0 орчим мянган сайн дурын даатгуулагчийг нийгмийн даатгалд хамруулж, 345.0 мянган тэтгэвэр авагчид сар тутам тэтгэвэр олгож, 200.0 мянга гаруй даатгуулагчид тэтгэмж олгож, 4.1 сая даатгуулагч эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг давхардсан тоогоор авсан нь 2013 оны үеийнхээс 431.9 мянган хүнээр нэмэгдсэн байна.

Нийгмийн даатгалын хамралт жил бүр дараалан өсч, 2012 онд 843.3 мянга, 2013 онд 952.2 мянга, 2014 онд 999.6 мянгад тус тус хүрч 2012 оны үеийнхээс 156.3 мянган хүнээр нэмэгдсэн байна. Сүүлийн нэг жилд сайн дураар даатгуулагчийн тоо 30.0 мянга гаруй хүнээр өссөн байна.

Тус газар нь Нийгмийн даатгалын тухай хуульд заасны дагуу өөрийн улсад төдийгүй гадаад улсад оршин суугаа Монгол Улсын иргэдийг нийгмийн даатгалд хамруулах ажлыг зохион байгуулж ирлээ.

Гадаад улсад оршин суугаа Монгол Улсын иргэдийн нийгмийн даатгалын асуудлыг дараах байдлаар шийдвэрлэж байна. Үүнд:

  1. Нийгмийн хамгааллын салбарт байгуулсан хэлэлцээрийн дагуу:
  • БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хооронд нийгэм хангамжийн салбарт хамтран
    ажиллах тухай 1981 оны хэлэлцээрийн дагуу ОХУ-д оршин сууж буй иргэд ОХУ-ын талд тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацааг Монгол Улсад ажилласнаар шилжүүлэн тооцож байна.
  • Монгол Улс болон Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Засгийн газар хооронд 2006 онд байгуулсан “Нийгмийн хамгааллын тухай хэлэлцээр”-ийн дагуу БНСУ-д хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа Монгол Улсын иргэн Монгол Улсын нийгмийн даатгалд албан журмаар даатгуулах ба БНСУ-ын талд тэтгэврийн даатгал давхардуулан төлөхгүй.

Мөн НДҮЗ-ийн 2014 оны 19 дүгээр тогтоолын дагуу БНСУ-д оршин сууж буй иргэд БНСУ-д байрлах Нийгмийн хамгааллын үйлчилгээний төвтэй гэрээ байгуулж нийгмийн даатгалд сайн дураар даатгуулах боломжтой.

  • Монгол Улс болон Бүгд Найрамдах Унгар Улсын хооронд 2006 онд байгуулсан Нийгмийн хамгааллын хэлэлцээрийн дагуу тус улсад ажиллаж буй Монгол Улсын иргэн БНУУ-н тэтгэврийн албанд тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлөх ба энэ хугацаанд ногдох тэтгэврийг БНУУ-ын талаас сар бүр хүлээн авна.

Одоогийн байдлаар Монгол Улсын 12 иргэн сар тутам нийт 131 365 форинт буюу 920.8 мянган төгрөгийн тэтгэврийг БНУУ-ын талаас авч байна.

Монгол Улсын Засгийн газраас Бүгд Найрамдах Польш Улс, Бүгд Найрамдах Чех Улс, Бүгд Найрамдах Турк Улстай нийгмийн хамгааллын салбарт хамтран ажиллах гэрээ байгуулах саналыг эцэслэн хүргүүлэв.

  1. Бусад улс оронд суугаа Монголчуудын хувьд сайн дурын даатгалын гэрээ байгуулж, нийгмийн даатгалд даатгуулах боломж буй гэж ойлголоо. Энэ талаар,.

Нийгмийн хамгааллын салбарт гэрээ байгуулсан улс орнуудаас бусад улсад оршин суугаа Монгол Улсын иргэн нийгмийн даатгалд дараах байдлаар даатгуулж байна. Үүнд:

-Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлого (192 000 – 1 920 000)-оо өөрөө тодорхойлон, шимтгэлээ сар, улирал, хагас жил, жилээр сонгохоо сонгож гэрээ байгуулна.

-Сайн дурын даатгалд даатгуулснаар:

  • Тэтгэврийн даатгалын сангаас тэтгэвэр (өндөр нас, тахир дутуу, тэжээгчээ алдсаны) авах,
  • Тэтгэмжийн даатгалын сангаас тэтгэмж (жирэмсэн болон амаржсаны, хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны, оршуулгын) авах,
  • ҮОМШӨД-ын сангаас тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр, зардал (тахир дутуу, тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр, хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны тэтгэмж, сувиллын хувьсах зардал, нөхөн сэргээх төлбөр) авах эрхтэй болно.

– Гадаад улсад оршин суугаа иргэн ихэвчлэн Монгол Улсад байгаа өөрийн хамаатнаар дамжуулан сайн дурын даатгалын гэрээ байгуулж, нийгмийн даатгалд даатгуулдаг.

-НДЕГ нь гадаад улсад оршин суугаа иргэн Нийгмийн даатгалын байгууллагатай цахимаар гэрээ байгуулж, нийгмийн даатгалын шимтгэлийг цахимаар төлөх системийг боловсруулж байгаа бөгөөд 2015 оны 10 дугаар сарын 01-ээс нэвтрүүлэхээр төлөвлөж ажиллаж байна.

Энэ систем ашиглалтад орсноор орон зай, цаг хугацаа, бусдын хамаарлаас үл шалтгаалан тухайн иргэн шууд гэрээ байгуулах, төлбөрөө өөрөө хийж бүх мэдээллээ хянах боломж бүрдэх ба нийслэлийн Хан-Уул дүүргийн Нийгмийн даатгалын хэлтэст энэ үйлчилгээ төвлөрөх юм.

Цаг гарган яриа өгсөнд баярлалаа. Удахгүй болох уулзалтын үеэр оролцогсод маань дэлгэрэнгүй мэдээлэл авч, харилцан ярилцана гэдэгт итгэлтэй байна

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

Жич: Уулзалтад ашигласан Үзүүлэн хичээл-ийг эндээс татаж үзнэ үү!

Оюунлаг Оршихуй уулзалтын энэ удаагийн дугаарын зочин Alan Wallace (the founder and president of theSanta Barbara Institute for Consciousness Studies)

PhotoОюунлаг Оршихуй уулзалтын энэ удаагийн дугаарын зочин  Alan Wallace (the founder and president of theSanta Barbara Institute for Consciousness Studies)-тай хийсэн бие халаах товч ярилцлага.  Тэрээр Лондон хотод цөөн хоногоор амарч явах хугацаандаа Оюунлаг Оршихуй ярианд оролцох бидний урилгыг хүлээн авсан билээ. Уулзалт 6 сарын 15-ны Даваа гарагт 18:30-аас элчин сайдын яамнаа зохион байгуулагдана.

 

Prof. A.Wallce, Firstly, Thank you so much for accepting our invitation to give us a talk, even you are on your holiday here.
You were born in a Christian family and studied physics as your first degree. Then you decided to study Buddhism and stayed in India over decade for  studying and meditating Buddhism. What led you to choose this path of life? 

Prof. Alan Wallace   My initial university studies were in biology. Years later, while I was still a Buddhist monk, I completed my undergraduate degree in physics and the philosophy of science.

I discontinued my university studies in 1971 to go to India to study Buddhism out of an aspiration to lead a more meaningful life that would culminate in spiritual awakening, or enlightenment. Here is a lengthier biosketch:

young Alan Wallace is the founder and president of the Santa Barbara Institute for Consciousness Studies. Inspired by a classic Tibetan Buddhist treatise on the nature and potentials of consciousness, he started his studies of Tibetan Buddhism, language, and culture in 1970 at the University of Göttingen in Germany. Over the course of the next 14 years, he continued his studies in various countries such as India, Sri Lanka, Switzerland, and the United States. In 1975, he was ordained as a Buddhist monk by H. H. the Dalai Lama and lived as a fully ordained monk for 12 years.

2TharpaChoeling     In 1979, he served as a translator to H.H the Dalai Lama during his first teaching tour in the West. Since the founding of the founding of the Mind and Life institute in 1987, he has acted as an organizer and interpreter for talks by H.H the Dalai Lama and meetings between the Dalai Lama and leading philosophers and scientists. Due to the lack of support for the monastic lifestyle in the West, he chose to return his vows in 1987 and to continue devoting himself wholeheartedly to the practice and teaching of contemplative theory and practice as a layperson.

In 1987, he graduated from Amherst College as an independent scholar with an emphasis on physics, the philosophy of science, and Sanskrit. Thereafter, he went on to obtain a doctorate in religious studies at Stanford University. In recognition of his contribution to the study of Buddhism and the philosophy of science and the mind, he was offered a position in the Department of Religious Studies at the University of California, Santa Barbara, where he taught Tibetan Buddhism, language and culture, as well as the interface between Science and religion. He left his position at the University of California in 2001.

SBI_t479 In 2003, he established the Santa Barbara Institute for Consciousness Studies, a non-profit organization dedicated to synthesizing scientific and contemplative inquiry into the nature and potential of the human consciousness. He has written, edited, translated and contributed to more than 40 books and publications on Tibetan Buddhism, medicine, language, and culture, and the interface between science and religion.

How far has the science progressed in studying Buddhism?

It’s still in its very early phase, just scratching the surface.

Thank you for sparing some of your valuable time. Looking forward to meeting you soon.

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

 

Миний хувьд бурханы шашин бол амьдрал, оюун ухаан, зүрх сэтгэлийн тухай шинжлэх ухаан.

buddhistGirlОюунлаг Оршихуй цувралын 20 дах дугаарын зочин илтгэгч Др Есуна Дугароватай “Бурханы шашин ба Нийгмийн өөрчлөлт” сэдэвт уулзалтын талаар хийсэн “бие халаах” ярилцлага

  • Др Есуна Дугарова. Цуврал уулзалтад оролцох урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Юуны өмнө Та өөрийгөө товч танилцуулахгүй юу

Би Буриадын Бүгд Найрамдах улсын Улаан Үд хотод төрж, өссөн. Дунд сургуулиа алтан медальтай төгсөөд Санкт Петербургийн Улсын Их сургуулийн Дорно Дахины Судлалын Факултетад Хятад, Бутан хэлний ангид суралцсан. Дундуур нь Бээжингийн Хэл Соёлын Их Сургуульд мөн нэг жил суралцсан. Их Сургуулиа хамгийн өндөр үнэлгээтэйгээр төгсөөд тэр жилээ Ази судлалаар Кеймбриджийн их сургуулийн Мастерийн, залгаад Боловсролын докторын сургалтын бүрэн тэтгэлэгийг авч чадсан юм. Тэнд 3,5 жил суралцаж төгссөний дараа Лондонгийн Эдийн Засгийн сургуульд судлаач,  Дэлхийн Банканд зөвлөх, Кеймбриджийн их сургуульд багшаар ажиллаж байгаад  НҮБ-д ажиллахаар Женевт ирсэн. Энд би хөгжиж буй орнууд дах тогтвортой хөгжлийн нийгмийн үзүүлэлтүүдийн талаарх судалгаан дээр ажиллаж байна.

Чөлөөт цагаа зураг, хөгжим, спортод зориулахын зэрэгцээ Мянмар Хөгжмийн Фестивал зэрэг олон нийтийн байгууллагын Удирдах зөвлөлд цаг гаргадаг. Төрсөн нутаг Буриадаа дэлхий нийтэд таниулах, хүн төрөлхтөний сайн сайхны төлөө өөрийн гэсэн утга учиртай хувь нэмэр оруулахыг хичээдэг.

  • Саяхан Швецарийн ТВ-д өгсөн ярицлагадаа ниймийн өөрчлөлт болоод бурханы шашны хоорондын холбооны талаар ярьсан тань анхаарлыг минь татав. Энэ чиглэлээр хэр удаан судалж байгаа вэ? Оюун санааны амгалан байдал, амар түвшин амьдрах талаар баруунд сүүлийн үед их ярих боллоо.

Юуны өмнө хэлэхэд би бурханы шашны хүмүүжлээр хүмүүжсэн. Хүүхэд байхаасаа бурханы шашны ёс дадлыг дагаж энэ нь миний оюун  сэтгэлийг төлөвшүүлэх гол суурь болсон юм. Яваандаа бурханы шашны гүн ухааныг сонирхон судалж энэ нь шашин гэдгээс илүү өргөн ухагдахуун юм байна гэдгийг ухааран Дээрхийн гэгээн Далай ламын хэд хэдэн улсад хийсэн лекц хичээлд очиж сууж, бурханы шашныг шинжлэх ухаан гэдэг утгаар судалж эхэлсэн.

Хийж буй ажлынхаа хүрээнд, боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал гэх мэт нийгмийн хөгжлийн  чиглэлүүдээр мэргэшин, тэгш бус байдал, ядуурал, амьдралын баталгаагүй байдал зэрэгтэй холбоотой асуудлуудыг судалж байна. Алс хэтийн тогтвортой хөгжлийг бий болгоход чухал үүрэгтэй нийгэм, эдийн засаг, хүрээлэн буй орчны харилцан хамаарлыг манай хүрээлэн анхааран судалдаг.

Нэг талаас миний бурханы шашинаар хүмүүжсэн оюун санаа, нөгөө талаас нийгмийн асуудлуудыг судалдаг ажил 2 маань явсаар нэг цэгт нийлсэн юм. Бурханы шашин нь зөвхөн хувь хүний мөн чанар төдийгүй нийгмийн өмнө тулгарах асуудлуудыг бүрэн ойлгож тайлбарлах чиг хандлагыг бий болгож чадна гэдгийг би ухаарсан.

Үнэндээ ч сүүлийн жилүүдэд хөгжлийн талаарх ягшмал бус ойлголтоос хальсан, өөр өнцгөөс тайлбарлахыг хичээсэн сонирхол эрэлхийллүүд бий болж байна. Аз жаргалтай, амар амгалан байхыг судлахын ач холбогдолын талаар өндөр түвшний хэлэлцүүлгүүд хийгдэж, олон улсын илтгэлүүд гарах болов. 2011 онд НҮБ-ийн Ерөнхий Ассамблей гишүүн 193 орнуудынхаа дунд өөрсдийн улсын аз жаргалтай байдлын үзүүлэлтийг хэмжиж, түүнийгээ төрийн бодлогодоо анхаарахыг хүссэн шийдвэрийг баталсан юм. Дэлхий нийтээрээ өөр өөсдийн хэмжүүрээр амар амгалан байдалд хүрэхэд хийх зүйл их байгаа ч бурханы шашины наад захын сургааль номлолууд нь бид оюун ухаан, зүрх сэтгэлдээ энх амгаланг олоход тусалж чадна. Энэ нь энэрэл, нигүүслэл, өгөөмөр хайр зэргийг багтаах юм

  • Та өмнө нэгэнтээ “Буриадуудын  өвөг удам болсон Монголыг, монголчуудыг би гүнээ хүндэтгэдэг болохоор өөрийн судалгаандаа Монголыг оруулан судалж буй” хэмээж байсан. Монголд ойрмогхон очив уу? Монголын өнөөгийн “үндэсний нийт аз жаргалтай байдлын үзүүлэлт”-ийн талаар судлаач хүний хувьд юу хэлэхсэн бол

Монголд нилээд хэдэн жилийн өмнө очиж байсан. Шилжилтийн орнууд дах гэр бүлийн дэмжлэгийн талаархи судалгааны ажлаараа ойрмогхон очих боломж бүрдэх байхаа гэж найдаж байна

Таны асуултын  2 дах хэсэгтэй холбогдуулан хэлэхэд “Үндэсний нийт Аз жаргалтай байдлын үзүүлэлт” нь амьдралын чанарыг илэрхийлэх үүднээс анх зөвхөн Бутанд хэрэглэгдсэн ойлголт гэдгийг тодруулж хэлмээр байна. Түүнээс хойш цөөнгүй орнууд энэ ойлголтод түшиглэн аз жаргалтай байхтай холбоотой өөрсдийн хэмжүүрүүдээ гаргаж эхэлсэн ба судлаачид ч янз бүрийн хэмжүүрүүдийг боловсруулах болов.

Аз жаргалтай байдлын талаархи Дэлхийн Мэдээллийн Сангийн үзүүлэлтээс харахад Монголын аз жаргалтай байдлын дундаж үзүүлэлт 2013 оны байдлаар 0-10 гэсэн үнэлгээний завсарт 5,7 үнэлгээтэй гарч байжээ. Энэ нь амьдралыг талаархи субектив илэрхийллийн тусгал. Энд “субектив” гэдгээр хувь хүний өөрийн амьдралдаа хэр аз жаргалтай байгаа үнэлгээнд тулгуурласан гэдэг санааг илтгэж буй. Аз жаргалтай байдлын тодорхойлолт нь янз бүр байж болох мэтгэлцээний сэдэв ч эрүүл мэндийн доройтол, ажилгүйдэл, халамж хамгааллын дутагдмал байдал зэрэг олон зүйлс нь аз жаргалгүй байх хүчин зүйлс болж байгаа нь тодорхой байна. Иймээс юун түрүүн наад захын хэрэгцээ болох ус, ариун цэвэрч байх боломж, эрүүл мэндийн чанартай сайн үйлчилгээ, байр оромжтой байхыг харгалзах нь чухал юм. Энэ нь хүн амын 25 хувь нь нүүдэлчин ахуйгаар амьдарч буй Монгол шиг орны хувьд онцгой хамааралтай. Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэх нь илүү тааламжтай амьдрал, урт хугацааны баяр баясгаланг бий болгож чадна

Цахим хѳѳрѳлдсѳн Д.Цэрэнбат


____________________________

Publications on social dimensions of sustainable development

  • “Family in a new social contract in Russia, Kazakhstan and Mongolia”, United Nations Research Institute for Social Development, Working Paper, Forthcoming
  • “Why growth and development aren’t the same thing”, The Guardian, 25 November 2014, available here:
  • http://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2014/nov/25/sustainable-development-goals-growth-neoliberal-policies
  • “Rethinking social development for a post-2015 world” (co-authored with S. Cook), Development, 57:1, 2014
  • “Sustaining development gains through inclusive development”, Section III in UN Secretary-General’s Report “Addressing on-going and emerging challenges for meeting the Millennium Development Goals in 2015 and for sustaining development gains in the future”, UN Economic and Social Council (E/2014/61), 2014
  • “Social Drivers of Sustainable Development”, Research and Policy Brief, United Nations Research Institute for Social Development, 2014
  • “Social Inclusion and the Post-2015 Sustainable Development Agenda”, Background paper, United Nations Institute for Training and Research, 2014
  • “Global Societal Trends 2030: Key Challenges ahead for the European Union”, Input on empowerment, RAND Corporation and European Strategy and Policy Analysis System, 2013
  • “Addressing Inequalities” Synthesis Report of Global Public Consultations on Post-2015 Development Agenda, Input on indigenous peoples and inequalities, UNICEF and UN Women, 2013
  • “Accountability in public governance in China and implications for the post-2015 development agenda”, Input to 12th session of UN Committee of Experts on Public Administration, UN Department of Economic and Social Affairs, 2013
  • “Web-based mechanisms for citizen feedback in China”, Report, Social Development Sector, East Asia and Pacific Region, World Bank, 2012
  • “Policy implications for Chinese and Russian skilled migrants in the UK”, Proceedings of Westminster Legal Policy Forum, London, 2012
  • “Russian and Chinese immigration to the United Kingdom in a comparative perspective”, Working Paper, London School of Economics and Political Science, 2011

Publications on second language acquisition:

  • “Russian speakers’ L2 Chinese acquisition of wh-topicalization at the syntax-discourse interface”. Second Language Research, 30:4, pp. 411-437, Sage Publications, 2014
  •  “Syntactic effects of feature-driven movement in Russian speakers’ L2 Chinese grammars”. Linguistic Approaches to Bilingualism, 3:4, pp. 389-414, John Benjamins, 2013
  •  “Wh-topicalization at the syntax-discourse interface in English speakers’ L2 Chinese grammars” (co-authored with B. Yuan). Studies in Second Language Acquisition, 34:4, pp. 533-560, Cambridge University Press, 2012
  •  “Intervention effects in Russian speakers’ L2 Chinese grammars”. In V. Torrens et al. (eds.), Movement and Clitics. Cambridge Scholars Publishing, 2010
  •  “Interpretation of the Chinese reflexive ‘ziji’ by English speakers”. In B.Yuan (ed.), Theoretical and Empirical Approach to Applied Chinese Language Studies. Cypress Books, 2010

Publications on Buryatia:

  • “Buryatia – a symbol of Eurasia in the heartland of Baikal”, UN Special, available here: http://www.unspecial.org/2013/01/buryatia-a-symbol-of-eurasia-in-the-heartland-of-baikal/
  • “Бурятия: символ Евразии на земле Байкала”, Бурятия: http://burunen.ru/buryatia_90_years/detail.php?ELEMENT_ID=2231

Interviews:

Interview to Swiss Financial TV on Buddhism and social change, available in 5 languages:

Interview to ARD (in Russian), available here:

  • http://asiarussia.ru/persons/3072/

 

“Buddhism and Social Change”- To me, Buddhism is a science of life, mind and spirit.

HurugZurag

Traditional “warm up” interview with the guest speaker, Dr Esuna Dugarova  prior to our monthly meeting of Mongolian community in London 

  1. Dr Esuna Dugarova. Thank you for accepting our invitation. Firstly could you introduce yourself briefly to our readers.

I was born and grew up in Ulan-Ude, Republic of Buryatia. After finishing school there with a gold medal, I got a place at the Faculty of Oriental Studies in St Petersburg State University where I read Chinese and Burmese Studies. During my undergraduate years, I spent one year at Beijing Language and Culture University. I graduated from the university with a first class degree and the same year won a fully-funded scholarship first for my Master’s and then my PhD in Asian Studies at Cambridge University. After completing it in 3.5 years, I worked at the London School of Economics as a research associate, consulted the World Bank and taught at Cambridge University, before moving to Geneva to work at the United Nations. Here I work on social dimensions of sustainable development in emerging and developing countries. In my spare time, I enjoy art, music and sport, and also serve on the Board of non-profit organisations including Myanmar Music Festival. I aspire to make a meaningful contribution to the global community and raise the profile of my homeland Buryatia!

  1. The topic you talked at your recent TV interview drew my attention greatly. How long have you been studying the link between social change and buddhism. It seems that the mindfulness, well-being etc are becoming increasingly popular topics to study at the moment.

First of all, I was brought up as a Buddhist. I have been practising Buddhism since childhood and it forms an essential part of my spiritual life. In course of time, I became interested in Buddhist philosophy and discovered a new dimension of Buddhism beyond religion. I attended several lectures by His Holiness the Dalai Lama around the world and started to study Buddhism as a science. To me, Buddhism is a science of life, mind and spirit.

In my current work, I specialise in social development sectors such as health, education and social protection, and examine issues related to poverty, inequality, livelihood insecurity etc. In my institute, we look at the interlinkages between society, economy and environment, which is necessary to achieve more sustainable outcomes in the future.

Gradually and naturally, these two aspects came together: on the one hand, my Buddhist mentality, and on the other, my research on social issues. I have realised that Buddhism can provide a different perspective to understand and explain not only human nature but also social challenges that we are facing today.

buddhistGirlIndeed, over past years there has been an increasing interest in alternative ideas on development. There are international reports and high-level discussions on the importance of studying happiness and well-being. In 2011, the UN General Assembly passed a resolution inviting its 193 member states to measure happiness in their countries and consider this in their public policies. While I think there’s still a lot to be done for the global community to achieve well-being in its multiple dimensions,  basic Buddhist principles can help us find peace in our hearts and minds. And these include compassion, kindness and love.

  1. Once you said to me that you included Mongolia in your study as you have deep respect for Mongolia and its people because they are the ancestors of Buryat people. Have you been recently to Mongolia? What do you think of current Mongolian gross national happiness as a researcher?

I have been to Mongolia several years ago and hope there will be another opportunity in the near future to visit it as part of my study on family support in transition economies.

With regard to your second question, let me clarify that Gross National Happiness was adopted only in Bhutan as a measure of the quality of life. Since then, various countries have launched their own metrics of well-being and happiness based on this concept, and researchers around the world came up with different ways to measure well-being. In terms of available data, the World Database of Happiness, for instance, ranked Mongolia’s average happiness at 5.7 on the scale 0-10 in 2013. This score reflects the subjective appreciation of life. ‘Subjective’ here implies that it is based on the individual’s judgment of the quality of his or her life. While determinants of happiness can vary and are subject to debate, there are evident factors that cause unhappiness such as poor health, unemployment, and lack of security and protection, among others. This is why, as a first step, it’s important to address basic needs such as access to improved water and sanitation facilities, good quality healthcare services and shelter. This is particularly pertinent to a country like Mongolia where a quarter of the population is nomadic. This could contribute to more enjoyment of life and hopefully longer-term happiness.

e-interviewer D.Tserenbat
____________________________

Publications on social dimensions of sustainable development

  • “Family in a new social contract in Russia, Kazakhstan and Mongolia”, United Nations Research Institute for Social Development, Working Paper, Forthcoming
  • “Why growth and development aren’t the same thing”, The Guardian, 25 November 2014, available here:
  • http://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2014/nov/25/sustainable-development-goals-growth-neoliberal-policies
  • “Rethinking social development for a post-2015 world” (co-authored with S. Cook), Development, 57:1, 2014
  • “Sustaining development gains through inclusive development”, Section III in UN Secretary-General’s Report “Addressing on-going and emerging challenges for meeting the Millennium Development Goals in 2015 and for sustaining development gains in the future”, UN Economic and Social Council (E/2014/61), 2014
  • “Social Drivers of Sustainable Development”, Research and Policy Brief, United Nations Research Institute for Social Development, 2014
  • “Social Inclusion and the Post-2015 Sustainable Development Agenda”, Background paper, United Nations Institute for Training and Research, 2014
  • “Global Societal Trends 2030: Key Challenges ahead for the European Union”, Input on empowerment, RAND Corporation and European Strategy and Policy Analysis System, 2013
  • “Addressing Inequalities” Synthesis Report of Global Public Consultations on Post-2015 Development Agenda, Input on indigenous peoples and inequalities, UNICEF and UN Women, 2013
  • “Accountability in public governance in China and implications for the post-2015 development agenda”, Input to 12th session of UN Committee of Experts on Public Administration, UN Department of Economic and Social Affairs, 2013
  • “Web-based mechanisms for citizen feedback in China”, Report, Social Development Sector, East Asia and Pacific Region, World Bank, 2012
  • “Policy implications for Chinese and Russian skilled migrants in the UK”, Proceedings of Westminster Legal Policy Forum, London, 2012
  • “Russian and Chinese immigration to the United Kingdom in a comparative perspective”, Working Paper, London School of Economics and Political Science, 2011

Publications on second language acquisition:

  • “Russian speakers’ L2 Chinese acquisition of wh-topicalization at the syntax-discourse interface”. Second Language Research, 30:4, pp. 411-437, Sage Publications, 2014
  •  “Syntactic effects of feature-driven movement in Russian speakers’ L2 Chinese grammars”. Linguistic Approaches to Bilingualism, 3:4, pp. 389-414, John Benjamins, 2013
  •  “Wh-topicalization at the syntax-discourse interface in English speakers’ L2 Chinese grammars” (co-authored with B. Yuan). Studies in Second Language Acquisition, 34:4, pp. 533-560, Cambridge University Press, 2012
  •  “Intervention effects in Russian speakers’ L2 Chinese grammars”. In V. Torrens et al. (eds.), Movement and Clitics. Cambridge Scholars Publishing, 2010
  •  “Interpretation of the Chinese reflexive ‘ziji’ by English speakers”. In B.Yuan (ed.), Theoretical and Empirical Approach to Applied Chinese Language Studies. Cypress Books, 2010

Publications on Buryatia:

  • “Buryatia – a symbol of Eurasia in the heartland of Baikal”, UN Special, available here: http://www.unspecial.org/2013/01/buryatia-a-symbol-of-eurasia-in-the-heartland-of-baikal/
  • “Бурятия: символ Евразии на земле Байкала”, Бурятия: http://burunen.ru/buryatia_90_years/detail.php?ELEMENT_ID=2231

Interviews:

Interview to Swiss Financial TV on Buddhism and social change, available in 5 languages:

Interview to ARD (in Russian), available here:

  • http://asiarussia.ru/persons/3072/