ОЮУНЛАГ ОРШИХУЙ цувралын тусгай дугаарын тэмдэглэл – Их найрагчтай өнгөрөөсөн “эгэл”гүй өдрүүд

BLkhagvasurenBaasanEgchБританийн Монголчуудын дунд зохиогдож буй “Оюунлаг Оршихуй” уулзалт ярилцлагын 13 оны цувралыг отголуулж, шинэ оноо хамт угтах ажиллагаанд оролцохоор их найрагч, ардын уран зохиолч Бавуугийн Лхагвасүрэн, эхнэр С.Баасан эгч нар бидний урилгыг хүлээн авч хувийн ажилаа хойш тавин зорин зорин ирсэн билээ.

…Өдрийн онгоцноосоо хоцорсон зочидоо оройн онгоцноос тослоо. Бодсоноос их бөхийжээ. “Нуруу өвддөг болсон. Суудлын өвчин” гэв. Царай зүс толигор сайхан. Хэдий өдөржин замын явдалд шовшоргодсон ч, гэрт ирсний дараа цөөнгүй цагаар нутаг орны хууч сонин ярьж, залгуулан шинэ номоо дэлгэн найргийн бяцхан хур буулгалаа.

“Жүжиг энэ тэр бичиж солиорсоор 10-аад жил шүлгийн ном гаргаагүй. Ингээд олон жил тархиндаа зовоосон шүлгүүдээ нэгтгэн “Зовсон сүү” нэртэй номоо хэвлүүллээ” хэмээсэн. Номонд уянгын болоод бодролын шүлгүүд, дууль, жүжгийн зохиолууд нь багтжээ.

Тэрээр шүлгүүдийнхээ санааг хэрхэн олсон, ямар санааг шүлгийнхээ хаана хэрхэн гаргасан зэргээ догдлон ярих. Би дагаад “дуугуй” догдолно.

Монголын Их Нүүдэл шүлгийнхээ тухай тэрээр “Монголчууд нүүдэлчид, эх нутгаа сэтгэлдээ байнга тээдэг нүүдэлчид. Амь халисан ч нутаг руугаа нүүнэ гэсэн санаанаас

Бусдын нутагт амь халивал
Булшин дороосоо “оргож”
Яргасан үндэс чулууг сийчин тэмцэж
Ясаа үйрэн үйртэл зүтгэж
Эргээд нутаг руугаа нүүдэг
Их монголын нүүдэл.

гэж бууж байгаа юм. Өмнөх мөрүүд нь чимэг төдий, гэхдээ мэдээж сайхан буулгана шүү дээ” хэмээгээд инээвхийлнэ. Тэгснээ удалгүй бас нэгэн шүлгийнхээ тухай яриа эхлүүлэн номоо шүүрэн авч уншаад “… гэж хэлж байгаа юм даа” хэмэээгээд хав хийтэл хаан буцааж тавих ч удалгүй дараагийн шүлгийнхээ тухай яриа дэлгэж, үйлдэл давтагдана. Их найрагчийн шүлгээ тайлбарлаж бас уншиж буйг харахуйд ёстой л зовж хурсан сүү сад тавин асгаж буй агшин. Ийм мөчийг юугаар солихсон.

AlbertHaanyHushuuniiUmnu

Маргааш нь бид Лондон хөдөлж товлосон уулзалтаас өмнө ганц нэг гудамж зээлийн газраар ороод Алберт хааны хөшөөнөө очлоо. “10 жилийн өмнө ирэхэд миний сэтгэлд үлдсэн хөшөө. Хөшөөг ингэж олон үетэй (8 үе байна гэж хамтдаа тоолов) утга агуулгатай барина гэдэг гайхамшиг. Викториа хатан хаан нөхөртөө ийм хөшөө босгоно гэдэг, мөн ч их хайр байсан хэрэг ээ,” шогшроно. 4 талд нь гарч тэр цагт Британийн эзэнт гүрний эзэрхэж байсан 4 тив дэх улс орнуудын төлөөллийг бэлэгдсэн баримал бүрийн өмнө зургаа татууллаа. Бичиж туурвих бүтээлийнхээ чимэг болгон ийнхүү зураг татуулж буйгаа дурссан. Их найрагч урлагийн бүтээлүүд тэр дундаа уран зургийн талаархи мэдлэг мэдрэмж тун өндөртэй нь ярианаас нь илт. Төгөлдөр хуур таарсан ч нэг ая тоншоод өнгөрөх, “хөгжмийн энэ төрөл ийм тийм” гээд яриа эхлэх. “…Би чинь зураач мэрэгжилтэй хүн шүү дээ. 4 хүү маань зураач. 20 зураг бүтээх бодолтой, сэдвүүд нь тархинд явдаг юм. Хүүхдүүдэд хожим хоол болно. Зураач нар өөрсдийнхөө насанд ойлгогдох нь бараг үгүй шүү дээ. Цаг хугацаа л ойлгуулна. Дараа үе нь ойлгоно. Миний “Зоргоороо” гэдэг зураг С.Баярынд бий. Сүрэг адуу нэг тийш давхиж байхад ганц цагаан адуу нөгөө зүг рүү нь давхиж яваа зураг… “ сонсоод л явлаа

ОЮУНЛАГ ОРШИХУЙ уулзалтаас хийсэн тэмдэглэл

BLkhagvasurenUulzalt1Дээр хэлсэнчилэн Лондонд ирсэн түүний гол зорилго Оюунлаг Оршихуй цувралын хүрээнд Монголчуудтайгаа уулзаж ярилцах, шүлэг найргийн дээжээсээ уншиж сонирхуулахад байсан. Элчин сайдын яамнаа 100 орчим хүн найрагчийнхаа үгийг сонсож, найргийн сайханд нь оюунаа баясгахаар цуглажээ.

Уулзалт дээр их найрагч маань эх нутгаас ирсэн хүний хувьд, бас эцэг хүний хувьд хэмээн тодотгон хэлээд нутгийн сонин сонсгож улмаар сонирхсон асуултуудад хариулан төгсгөлд нь шинэхэн гаргасан “Зовсон сүү” номынхоо талаар танилцуулж бүтээл найргаасаа уншиж сонирхуулав.

…Эх орон тань муухай байна гэж би туйлширахгүй, сайхан байна гэж хөөрөгдөхгүй. Эх орон тань сайн муу, сайхан муухайтайгаа бүтэн байгаа л гэж хэлэе.

…Би та нарыг эргэж оч, эх орноо хөгжүүл гэж шавдуулахгүй. Та бүхэнд энэ нутагт байх өөрсдийн бодсон бодол, зорьсон зорилго бий. Тэрийгээ л хичээж сайн биелүүлээрэй хэмээн захая.

…Гадаад улс орнуудад сайн сайхан яваа нь ч бий тааруу яваа нь ч бий. Хүн шиг л байх нь хамгийн чухал.

… Монгол хүн тэртэй тэргүй хаана ч явсан эх нутгаа гэдэг. Би Монголын Их Нүүдэл шүлгэндээ энэ санааг гаргаж илэрхийлсэн нь бий.

Би гадаадад суугаа нэг хүнээс ясаа хаана тавих вэ гэхэд хариулж чадахгүй хэсэг дуугуй түгдэрсэн. Тэгэхэд нь би “чиний энэ хариулж чадахгүй түтгэлзэж буй агшинд эх орон чинь байдаг юм” гэж хэлсэн. Та нарын бүгдийн дотор эх орон чинь яваа.

…Загнуулсан хүн сайн хүн болдоггүй гэж эцэг хүний хувьд боддог юм. Үр хүүхдээ битгий загнаж байгаарай, учирлаж ухааруулж байгаарай…

Асуулт хариултууд

Их найрагчийн шүлгүүдээс уншихыг хүссэн, хэрхэн бичсэнийг нь, зарим шүлгүүдийн эзэн хэн болох тухай лавласан асуултуудад тэрээр ийнхүү хариулав

Яруу найрагч, зохиолч хүнд ажиглаж мэдэрсэнээ зохиомжилж бичих эрх бий. Заавал бүгдийг үзэж туулах албагүй шүү дээ. Миний олон шүлгүүдэд хүмүүс эзэн хайдаг, асуудаг. Тийм юм байхгүй. Хөдөөний ахуй амьдралын тухай олон шүлэг бий. Би чинь 3 наснаасаа суурин газар амьдарсан хүн. Яг туулж амсаагүй ч тэр ахуйг мэдрээд бичдэг. Хөдөөний найр наадам дээр тэр бүр хэсээд байдаггүй ч тухайлбал “Хуримын зар” шүлгийг ийм болов уу гэж мэдрээд бичсэн хэрэг. Эмэгтэй хүний тухай шүлгүүд ч мөн ялгаагүй. Тэр шүлгүүдээс маань уншигчид “эзэн” асуугаад байдаг. Хэдхэн жилийн өмнө Монголд нууц амрагийн тухай шүлгийн уралдаан болж Улаанбаатарт болсон шувтаргын хэсэгт нь “Аргагүй амраг” шүлгээ уншаад түрүүлж байлаа. Энэ бол бас нууц амраг гэж ийм л болов уу гэж мэдрээд бичсэн хэрэг.

Түүхэн сэдэвтэй зохиол гэхэд зохиолч өөрийн үзсэн судалсан дээрээ тулгуурлан мэдэрч бичнэ. Тухайлбал “Тамгагүй төр” жүжигт би Чингис хаан ингэж л хэлэх болов уу гээд зохиогоод бичсэн зүйлс бий.

Найрагчийн хамтран хөтөлж сүүлийн үеийн олонд хүргэж буй оюуны нэгэн томоохон бүтээл болох “Монгол тулгатаны 100 эрхэм” нэвтрүүлгийн тухай асуултууд цөөнгүй гарлаа

…Уг нэвтрүүлэг хамт олны бүтээл…Бид хэнийг сонгох юу асуухаа хамтдаа ярилцаж шийддэг… Миний хувьд хэлж зөвлөж суудаг. Туургатан гэж анх байсныг туурган дотроо бусад Монголчуудаа багтаахаа байсан тул дундаа дүрэлзэх тулга аа тойрон нэгдэе гэсэн санаагаар тулгатан болгосон.

Энэ цагийн эрхэм хүмүүсийг олж үгийг нь өөрсдөөр нь хэлүүлж авч үлдэх нь нэвтрүүлгийн гол санаа. Хэлчихээсэй гэсэн үгийг хэлж өгдөггүй хэцүү зүйлс ч бий. Тухайлбал Цэдэнбал даргын амьсгал татахдаа хэлсэн сүүлийн үгийг Шагдарсүрэн гуайгаар хэлүүлэх гээд бараагүй. Надад өөрийн сонссон золибон хувилбар байдаг ч чихээр дам сонссоныг амаар гаргаад байж болохгүй. Шагдарсүрэн гуай бол яг үнэнээр нь мэдэх хүн юм. Таарах эсэхийг нь мэдэх, түмэнд хүргэх гээд байсан хэрэг..

…Зарим нь чамлалттай ч нэвтрүүлэг бий байх, үзэгч олны оюуны шүүлтүүрт очиж дүнгээ тавиулдаг. Нэг нэвтрүүлэг хийхэд багагүй цаг хугацаа шаардагддаг. Цацаж гаргахын өмнө дор хаяад 10 өдрийн эрчимтэй бэлтгэл ажиллагаа явагдана. Наана нь Анужин маань зочины гэрээр болон зохих газруудад нь очиж яриа авна. Миний хувьд ерөнхий зөвлөлгөө өгч, студиод хийгдэх үед асуултуудаа тавьж хөтөлж оролцдог.

..Нэвтрүүлгийг тойрсон хэл ам тасардаггүй. Олонд хүрч бодох, ярих сэдэв болж буй хэрэг. Хойшид ямар хэлбэрээр хэрхэн хийх вэ гэсэн бодол санаа бидэнд бас бий. Илүү хурц асуултууд тавигдаж мэдэх…

…Бүх хар зургаа улсын архивт өгдөг тул нэвтрүүлэгт оруулаагүй өөр олон мэдээлэл хойч үед үлдэж буй гэсэн үг.

Бид ямар ч байсан 100 эрхэм хүнээсээ нэвтрүүлгээ аваад дуусгана. Монголын ард түмний оюунд барих бидний бүтээл болж үлдэнэ.

Уулзалтын төгсгөлд нь найрагч маань Зовсон сүү номынхоо зарим бүтээлүүдээс уншиж сонирхууллаа.ZovsonSuuNomynNuur

 Хайку шүлгүүд – “Японы 3 мөрт шүлгийн төрөл байдаг. Миний бичсэн хэдэн хайкуг Японд орчуулж хэвлээд гаргасанд урам ороод нэмэж хэдийг бичин номондоо оруулсан” хэмээгээд хэдийг сонирхуулав

Ижий минь
Хөдөөнөөс ирлээ
Гал “хашгичин” асав
*******
Хөсрий шагай шиг ганц зээр
Хөх талд гуйвна.
Хавар аж
*******
Хоёр юм нэг болдог
Хагацаад…
Эсвэл бие биедээ уусаад
*******
Чимээгүй зуудаг нохой
Булуу мэрнэ
Өөрийнхөө сүүдэрт архирна
*******
Цастай хаврын эцэнхий адуу
Цаасаар хайчилсан юм шиг
Салхинд хийснэ

Бодлын шимэлдэг буюу афоизм мөртүүд

Хүн чамд бялдуучилж “үнэрлэж”
“долоож” байна
Араатан л идшээ ингэж иддэг
*******
Сүүнд “шартсан” хүн гэж үгүй
*******
Ухаан – хувцасгүй нүцгэн
*******
Хүмүн – үхэж амжина
Бүтээж эс амжмуй
*******
Дэлхий хүнээсээ бузартдаг
*******
Муу санаа гэдэг
Итгэхээс татгалзсан БЭЛГЭВЧ

BLkhagvasurenUulzalt2“Аргагүй амраг”

2012 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон нууц амрагын тухай шүлгийн уралдаанд түрүүлсэн бүтээл

Нуурандаа оройтож ирсэн шувуу шиг
Нууцхан хайр ханиас хождож ирдэг…
Илүүдсэн дутсан сэтгэлээс болоогүй мөртлөө
Ирэх л гэж ирдэг үйлийн үр
Бүтэн амьдралын хайр цавлаж
Бөртийж ирсэн битүү лай
Өөрсдөө л шаналахаар заяасан
Өвс багтахгүй бачуу зай
Саран наран хагацахуйн
Бүрэнхийн заагт оногдсон
Сүүдэр гэрэл хоёрын
Бүлээхэн завсарт хавчигдсан
Үзэхүй сонсохуй хоёроос
Үргэж дандаа зуларсан
Үүлэн чөлөөний жаргалдаа
Үхэж алдан зуларсан
Халирч явахын эз шүглэсэн
Хайртай байхын ад зайдалсан
Хорвоогийн зохионгуйн хөлд тарамдаж
Хатуу зохицонгуйн “солгойд” заяасан
Буруу юу? Зөв үү? гэж асуухад
Бурхан хүртэл дуугардаггүй хачин хайр
Хайр хэмээх далайн ёроолын
Хясаан дундах далд сувд
Халуун улаан голондоо, өөрөө л олохоор нуусан
“Хатан” суудалгүй, “аргагүй амраг”
Онголуулаахад минь хүртэл дутаж дуусах
Орчлонгоос надад өгсөн хагас эрх чөлөө

Монголын их нүүдэл

Өчигдөр
Хүний бузар булайд шархдаж жаргасан нар
Өглөө
Эдгэж мандах цагаар

Үүрийн туяагаар
Ачаагаа цалмаж
Тэнгэрийн заадсаар
Татлага чивчлээн
Монголын их нүүдэл хөдлөнө

Зовсон өвстэй буурин дээрээ
Сүү дусааж хагацаад
Зогдор сэгсэн найгаж
Сүрэг сүүдэр хоёроо урдаа тууна

Намхан, намхан толгодыг
Нуга нуга дарж
Наран саран хоёрыг
Суга, суга өргөж нүүнэ.

Түүчээ атны нуруунд
Тооно, хуур хоёроо ачиж
Түрэмгий хонгор салхины
Ирийг эмтэлж ганхана

Өөжинд суулгасан үр нь
Сүүл хөхөж зүүрмэглэнэ
Өнгөт дөрвөн улиралыг мохоож
Монголын их нүүдэл хөвөрнө

Хөөг хөөг дуунд нь
Хөх тэнгэр хөвсөлзөнө
Хааяа! Хүүе! чимээнд нь
Хавийн уулс босож сууна
Хараацай замыг нь эрэмдэнэ.

Арван тавны тэргэл саранг
Тэмээний хүзүүнд жингэнүүлж
Алтан ургийн монголчууд
Дэлхийн энтэй нүүнэ…

Алаг хорвоогийн бөөрөн дээр
Судар бичиж нүүнэ…
Ачаа хөсгийнхөө мөрөөр
Газар тамгалж нүүнэ.

Хөх тэнгэрийн заадасны
Одод хөглөрүүлж нүүнэ
Хүчирхэг дээдсийнхээ
Сүнстэй цуг нүүнэ

Бусдын нутагт амь халивал
Булшин дороосоо “оргож”
Яргасан үндэс чулууг сийчин тэмцэж
Ясаа үйрэн үйртэл зүтгэж
Эргээд нутаг руугаа нүүдэг
Их монголын нүүдэл.

Бурханаас аваагүй юм надад нэг ч үгүй

Би
Бурханы тунирсан мэлмийгээс
Энэрэхийн их сэтгэл олдог

Би
Бурханы намирсан мутраас
Эсэн мэндийн “жимс” хүртдэг

Би
Бурханы жимийсэн ураалаас
Эгэл үнэн, цөөн үгтэй байхыг олдог

Би
Бурханы амарлингуй завилгаанаас
Элдэвт сандуураагүй тэвчихийн ухаан олдог

Би
Бурханы үзмэн товчтой хөхнөөс
Цагаан сүү олоогүй…
Би мөргөж нэхсэн…
Бурхан надад
Ижийтэй чинь цуг өгсөн … гэсэн….

Би
Бурханы төгөлдөр лагшингаас
Халуу төөнөсөн хайр олоогүй
Би залбирч нэхсэн…
Бурхан надад
Эцэгтэй чинь цуг өгсөн … гэсэн…

Хоёр цаг гаруй үргэлжилсэн энэхүү уулзалт ярианаас цугласан олон оюуны их таашаал хүртсэн буй заа. Олон хүн их найрагчид золгож үнсүүлж, зургаа хамт татуулж, шинэхэн номноос нь авахаар захиалгаа өгч байлаа. Оюуны гэгээ татаж, найргийн хур буусан ийм нэгэн сайхан үдэш.

Буриадын зураач барималч Д.Намдаковийн Лондон дах бүтээлүүдтэй танилцсан нь

Namdakov4Буцахын урд өдөр найрагч маань гэргийн хамтаар “Лингуа Глобал” компанийн захирал Ж.Өнөрмаагийн урилгаар Буриадын уран барималч Даши Намдаковийн уран бүтээлүүдтэй танилцлаа.

Найрагч маань Даши Намдаковын бүтээлийн дээжийг хадгалж байдаг Лондонгийн төвд орших “Халсион” галлерейд ирэх замдаа Лондон хотын төвд Марбел Арчийн ойролцоо босгосон Даши Намдаковын урласан Чингис Хааны уран баримлыг очиж сонирхов.

Удалгүй “Халсион” галлерейд хүрэлцэн ирэхэд нь тус галлерейн менежер Майкл Фрутко их найрагчийг гэргийнх нь хамт хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч цай, кофегоор дайлан Дашигийн бүтээлүүдийн дээжээс сонирхуулав. Их найрагч маань ч урлагын өндөр мэдлэгтэйгээ харуулж, хамгийн эхэнд үзүүлсэн Дашигийн “Хулгайлсан нь” гэдэг бүтээлээс Оросын зураач Серовийн “Европaг хулгайлсан нь” бүтээл шууд үнэртэж байна хэмээв. Майкл, “Тантай санал нийлж байна” гээд найрагчийн зүүсэн бөгжийг ихэд шохоорхон “Энэ Дашигийн бүтээл үү?” гэж асуухад нь найрагч, “Үгүй ээ. Энэ бол Хүннүгийн үеийн булшнаас олдсон ганц эвэртэй гөрөөсний толгойг харж хийсэн эд. Газрын өвчнөөс хамгаалдаг учиртай” гэлээ.

Namdakov1Тэрбээр дараа нь Дашигийн бүтээсэн “Амазон бүсгүй” болон баатар эрсийн уран баримлуудыг сонирхоод, “Манай хадны сүг зураг, олдворууд зэрэгт бол ийм чамин донжтой хөдөлгөөн байдаггүй. Харин тэрхүү орон зайг мэдэрч, олон зууны тэртээх эх сурвалжаас үүдэлтэй ийм сайхан бүтээл гаргаж чадсанд л Дашигийн их авъяас, ухаан оршиж байгаа юм” гэж байв.

Дашигийн бүтээлүүдийг сонирхсоных нь дараа найрагчаас сэтгэгдлийг нь асуухад тэрбээр, “Монголд Хүннүгийн үеийн булш, хиргэснээс өв соёлын үнэт дурсгалууд олдсоны ихэнх нь сюрреалист бүтээлүүд байдаг. Дашигийн бүтээлүүдэд ч энэ их элбэг тусгагдсан байна. Тэрбээр эртний олдвор, хадны сүг зураг зэрэг дорнын уламжлалт урлагын бүтээлийн эх сурвалжуудыг гярхай ашиглаж, орчин үеийн урлагтай чадварлаг хослуулж чадсанаараа ийм амжилтад хүрчээ. Ийм сайхан чадварлаг хийсэн бүтээлүүдтэй, дээр нь өөрөө их уужим саруул, төлөв тогтуун хүн байдаг. Харин бүтээлдээ их хэрэглэдэг, санаа нийлэхгүй байгаа ганц нэг элементүүд бий. Түүнийг би өөрт нь хэлнэ. Дашиг бид “Монголын 100 эрхэм” нэвтрүүлэгтээ оруулсан. Түүнийг анх Оросын нэгэн баян дэмжиж үзэсгэлэнг нь гаргаж байсан залуухан уран бүтээлч байх үеэс нь би мэдэх юм” гэж байв. Найрагч бас, “Монголын уран бүтээлчид маань Дашитай дүйцэхүйц уран бүтээл хийгээд, дэлхийн тавцан дээр гарч ирэх чадалтай. Хүннүгийн үеийн дурсгал гээд тэр чигээрээ бэлэн материал бидний гар дээр байна шүү дээ. Даанч манайхан залхуу, бие биенээ хоосон хөөргөхөөс цааш сэтгэхгүй байна. Namdakov3Ингэж бодоод л дэмий бухимддаг юм” гэх нь нэг ч гэсэн Монголын уран бүтээлч боломжоо ашиглаж, дэлхийн тавцан дээр өрсөлдөөсэй гэж боддог түүний чин хүслийг харуулах аж.

“Халсион” галлерейн хамт олонд их найрагчийн тухай, түүний уран бүтээл, телевизийн нэвтрүүлгийнх нь тухай тэдэнтэй хамтран ажилладаг Ж. Өнөрмаа, уг айлчлалын гэрэл зургийн сурвалжлагыг хийсэн “Азаа” Студийн Ц. Азхүү нар маань дэлгэрэнгүй танилцуулсан тул тус галлерейн зүгээс найрагчийг маань хүрэлцэн ирснийг ихэд хүндэтгэн түүнд Даши Намдаковын уран бүтээл, гоёл чимэглэлийнх нь бүтээлийг танилцуулсан хоёр номыг бэлэглэсэн нь найрагчийн сэтгэлд ихэд нийцсэн сайхан бэлэг боллоо.

Их найрагчийн онгодоор хөглөгдсөн шинэ жилийн цэнгүүн

Британийн Монголчуудын Холбооны шинэ жилийн цомхон баярт найрагч маань гэргийн хамт уригдан оролцлоо. Өвлийн өвгөнөө урьж, өөрсдийн хамтлагаа босгож, дуугаа дуулж, бүжгээ хийн цэнгэх бидний шинэ жилийг найрагч маань зүйл зүйлээр нь “өхөөрдөж” тодорхойлсон.

BLkhagvasurenShineJIl…Байгаагаараа баярлах шиг сайхан юм үгүй. Энэ хамтлаг удахгүй монголын урлагыг Англи улсад таниулан тоглох сайхан хамтлаг болох нь тодорхой. … Англид ирдэг Өвлийн өвөө даруухан сайхан өвөө байдаг юм байна. Монголд бол дэвхэрч бүжиглэсэн бэлгээ шидэлсэн өвлийн өвөөнүүд бий болоод буй…. Та нарынхаа хүний нутагт сайн сайхан яваа, хамтдаа хийж бүтээж баярлаж хөөрч байгааг хараад сэтгэл маань их хөдөлж байна. Та бүхнийхээ сайн сайхан суугаа энэ мэдээг би бүлээнээр нь Монголдоо хүргэнэ.

…За ая тавиарай. Өөрийн нэг нандин шүлэг “Боржигоны бор тал”аа та бүхэндээ уншия. Дуучид аятай дуулаад байхаар манай яруу найрагчид бас шүлгээ ая тавьж уншдаг болоод буй …хэмээн хошигноод шүлгээ уншлаа.

Боржигоны бор тал

Санаа алдахад
Эхийн сүү тагнайд амтагдаж
Салхины үзүүр залгихад
Агь хоолойд аргасан
Боржигоны бор тал минь

Тэргэл саран туулж баралгүй хээр хонодог
Тэнгэрийн хэвтэр буурал тал минь
Таанын цагаан толгойноос өөр
Тайтгаруулах цэцэггүй нүцгэн тал минь

Нандин эрхэмсэг эгэл боргилын туйл
Нар хур царайчилсан газрын саальтай хормой
Тэнгэр тийчиж намайг төрөхөд тал минь
Торго шиг зөөлөн байсан чи

Жаргал зовлон хоёрыг амсаж эдэлж
Чулуун дээр чинь баяр гунигийн нулимс унагахад
Эр хүн шиг нуруутай бай гэсэн шиг
Эргүүлж над руу цацан хатуугаас хатуу байсан чи

Сайран дээр чинь өдөлсөн жигүүртэн тэнгэртээ нөгчихөд
Салхи хөлөглөсөн өд нь чам дээр эргэж буудаг
Ботго нь үхсэн ингэний
Борвио хагартал савирсан цусны туяатай сүүг
Чи л залгиж зовлонг нь хугасалж
Чинэсэн хөхийг нь амирлуулсан

Дээдсийн шарил харваж унасан тэнгэрийн солирыг
Дэлхийн төвтэй чи л нийлүүлсэн
Чиний шарх
Зүрхний шархнаас хождож анина тал минь

Тугалын бэлчээрээс эхлэн
Тоглоом дэлгэсэндээ чи
Намайг эрх болгосон
Туулсан зуунуудын гашуун сургамжийг
Хэлж зүрхлээгүйдээ чи
Намайг гэнэн болгосон
Газрын нүдэн булгийн чинь
Хад цоолсон догшин цамнаа
Намайг эрэмгий болгосон
Хөрөөний ир шиг алсын намхан уулсын чинь орой
Хөх галын чинь урт улаан дөл
Намайг бадрангуй болгосон
Сайхан чиний гандах элэгдэх хоёр
Сартай шөнийн чинь чимээнд зангирах цагаан аялгуу
Намайг уяхан болгосон

Нутаг усны минь хаяа өлзийтэй түмэн
Нуур тойрмын ширхэг чулуу хүртэл
Намайг хүн болгосон

Байдуу мянганы уулсаа дууриан
Толгойд минь буурал сууж
Багадаа хөхсөн эхийн сүү
Гадагшлахын цагт
Шүлгээ би чам дээрээ
Хүн чулуу шиг орхиод
Сүүдрээ дарж унахдаа
Элгий чинь цөмлөн шингэнэ
Боржигины бор тал минь

Энэ гайхамшигт шүлгийг өмнө мөн ч олон сонссон. Youtube дээр тавигдсан бичлэгүүдэд тэрээр намуухан уншсаар дуусгадаг. Харин энэ удаа найрагч шүлгийн мөрүүд үргэлжилэх тусам дуугаа улам бүр өндөрсгөсөөр өндөрлүүлэв. Тэр дүрдээ орсон жүжигчин лугаа адил байгаа нь бусдыг хөглөн хөтлөх шиг болов. Хүний амьдрал, жам ёс, амьд байгаль хүн хоёрын салшгүй, салгашгүй холбоог гайхалтай урнаар хэлж, сэтгэл хөглөсөн энэ шүлгээ их найрагч ийнхүү догдлон уншихийг хараад хэн нэгнийг, бүр эх дэлхийгээ тэврэн авмаар нэг тийм мэдрэмжид эзэмдүүлэв. Хоногийн дараа тэр мэдрэмжээ нэхэн дурсахуйд уг шүлгийн утгын гүн, үгийн уранд дахин автана. Маанийн тарни мэт өдөр бүр уншиж, тунгааж баймаар шүлэг…

Бүгд л хамт зургаа авахуулах, гарын үсэгтэй номыг нь авч, шинэ жилийн баяр яруу найргийн онгод өнгөөр чимэг нэмж дэлгэр сайхан боллоо.

Лхагвасүрэн ах, Баасан эгч хоёртой яриа дэлгэн суухад ижий аавтайгаа хамт мэт “эгэл” дулаан ээнэгшил төрнө, элэг дэвтэнэ. Зарим маань “очоод үнсүүлсэн чинь хацар нь хатгаад ямар гоё юм бэ” гэх. Зарим нэг нь бүр дахиад нэг үнсүүлчихэе хэмээн зүтгэх. Зэрэгцээд их найрагчийн ярьж хэлэхийг нь сонсож суухуй тэр бүр олддоггүй “эгэл”-гүй ховор мөчүүд үргэлжилэх мэт.

Их найрагчтай хамт өнгөрүүлсэн 3 хоногт амьдрал ярихаараа аав, өвөө, ах болох эгэл нэгэн, яруу найраг яриваас онгод нь орж омогшин бадрах эрхэм нэгэн болохыг анзаарлаа.

Хүндэт ах, их найрагч танд болон таны их өмөг түшиг Баасан эгчдээ эрүүл энх сууж, үр ач нараа баярлуулан, өргөн олондоо оюуны түүчээ болон, урт насалж удаан жаргахын ерөөл дэвшүүлэе.

Энэ удаагийн уулзалтыг амжилттай зохион байгуулахад боломжит бүх талын туслалцаа үзүүлж хамтран ажилласан Лондон дах элчин сайдын яамны хамт олон. Цахим Өртөө сүлжээний гишүүн Ц.Тулгаа, Франц улсад суугаа яруу найрагч Лхагвасүрэнгийн Хасар, Лондон хотноо суугаа докторант М.Саранзаяа, Lingua Global Ltd-ийн захирал Ж.Өнөрмаа, МУСТАжилтан М.Мөнхзоригт,  “Азаа студио” Ц.Азхүү, А.Амарбаясгалан, Ц.Батбаяр, Н.Бат-эрдэнэ, Ж.Жавзаа нар болон Британи дах Монгол Оюутны Холбооны хамт олонд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлэе! 

Уулзалтыг Зохион байгуулах баг

 Тэмдэглэлийг хөтөлсөн Д.Цэрэнбат,  Ж.Өнөрмаа

 

Зовсон сүү гэж хехендее зовсон сүүг нэрлэдэг, Аа, би тархиндаа зовсон шүлгүүдээ нэрлэсэн.

tseej

“Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын Тусгай дугаарын зочин Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэнтэй хийсэн уламжлалт “бие халаах” товч ярилцлага

1. Лондон хотод та 10-аад  жилийн дараа дахин ирэх гэж байна. Та Алберт хааны хөшөөний өмнө нэг очих учиртай юм гэж их хэлдэг. Нэг учир байна аа даа, Ер нь Лондонгийн юу таныг их татдаг вэ?
10-аад жилийн өмнө Hyde Park-аар алхаж, Albert хааны хөшөөний дэргэд сууж байхад хүн зэрлэг амьтан хоёр үгээ ололцдог газар шиг санагдсан. Дахин очихсон тэнд жаал суухсан гэсэн бодол үлдсэн юм.  Англи хүн, Англи орны ихэмсэг чанарт дуртай

2. Та саяхан Зовсон сүү нэртэй номоо гаргажээ. Удаж гарсан ном болоод ингэв үү дотор нь орсон бүтээлүүд нэрийг тайлах уу?

Зовсон сүү гэж хехендее зовсон сүүг нэрлэдэг, Аа би тархиндаа зовсон шүлгүүдээ нэрлэсэн.

3. Лондон хотноо Монголчууддаа зориулан зохион байгуулж буй Оюунлаг Оршихуй уулзалтад оролцох урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Та уулзалтыг “Цэцгийн манан” гэж нэрлэе гэлээ.
Манан дундах цэцэг өөрийнхөө өнгөөр харагддаггүй хүмүүн гэгч өөрийн нутагт бүтэн жаргаж, хүний нутагт хагас жаргадаг гэдгийг бодсон хэрэг…

“Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын тусгай дугаараар Монгол улсын төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч, Монгол Улсын Соёлын Гавъяат зүтгэлтэн Бавуугийн Лхагвасүрэн оролцоно

Tseej1“Оюунлаг Оршихуй” уулзалтын тусгай дугаараар Монгол улсын төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч, Монгол Улсын Соёлын Гавъяат зүтгэлтэн Бавуугийн Лхагвасүрэн Британи улсад цөөн хоногоор саатаж буйтайгаа холбогдуулан оролцож ЦЭЦГИЙН МАНАН нэртэй уулзалт яриа хийхээр болсныг дуулгахад таатай байна

Тэрээр Британийн Монголчуудтайгаа сэтгэлийн үгээ хуваалцаж, шинэхэн гаргасан “Зовсон сүү” номынхоо шүлэг найргийн дээжээс сонирхуулна.  Их найрагчийн гарын үсэгтэй шинэ номыг худалдан авах боломж уулзалтад хүрэлцэн ирэгч танд мөн бүрдэх юм.

Уулзалт 2013 оны 12 сарын 29-ны үдээс хойш зохиогдох ба уулзалт болох газар цагийг тодорхой болмогц  даруй мэдэгдэе.

Оюунлаг Оршихуй уулзалт ярилцлагыг Зохион байгуулах баг

 

_________________________________________________________________________________

ZovsonSuuNomynNuurНайрагчийн ЗОВСОН СҮҮ номоос…

“Ясыг минь уулнаас түүж

Цусыг минь уснаас залж

Сүнсийг минь тэнгэрээс гилж

Сэтгэлийг минь бурханаас гуйж

Амийг минь өөрөөсөө өгсөн…”

Ачит аав, ижийнхээ гэгээн дурсгалд зориулав.

 “Муу” хүү нь

_____________________________________________________________________________

Их найрагчийн найраг шүлгийн ертөнцөөр аялана уу!

Төсөөлж л чадвал юуг ч цээжилж чадна

Thumbnail of Hatnaa

Британийн Монголчуудын Холбоо, Цахим Өртөө Холбооноос санаачлан Монгол Улсаас Их Британид суугаа Элчин Сайдын Яам, Британийн Монгол Оюутны Холбоотой хамтран “Оюунлаг оршихуй” цуврал уулзалт ярилцлагыг зохион байгуулж эхлээд байгаа билээ.

Цуврал уулзалт №3 буюу энэ удаагийн зочноор Монголын Оюун Ухааны Академийн Захирал, Оюун Ухааны Олон Улсын мастер Х. Хатанбаатар болон 22 дахь удаагийн Ой тогтоолтын Дэлхийн Аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож буй Монгол тамирчид уригдан оролцов.

Уулзалтын сэдэв “Суралцахад Суралцахуй” бөгөөд уулзалт уригдан оролцож байгаа зочдоо танилцуулснаар эхэлсэн юм.

Уулзалтын зочид
22 дахь удаагийн Ой тогтоолтын Дэлхийн Аварга шалгаруулах тэмцээнд 33 орны 112 оюуны спортын тамирчид 10 төрлөөр оюун ухаанаараа өрсөлдөж байгаа юм. Манай улсаас Монголын Оюун Ухааны Академийн Захирал, ОУ-ын мастер Х.Хатанбаатар дасгалжуулагчтай 6 тамирчин оролцож байна.

Багийн бүрэлдэхүүн:
Хандсүрэнгийн Хатанбаатар: Тэрбээр Турк улсад оюутан байхдаа Герман улсын оюуны спорт тэр дундаа ой тогтоолтын тэмцээнийг телевизээр үзсэн цагаас хойш мэдээллийг хурдтай мөн үлдэцтэйгээр тогтоож хэрэгтэй үедээ санаж  сурах зорилгоор оюун ухааны спортыг анх сонирхон улмаар 1994 оны ой тогтоолтын дэлхийн аваргын тэмцээнд амжилт гаргаж байсан мөн олон гайхамшигтай рекордын эзэн Турк багшид анх шавиар орж хурдан уншлага, ой тогтоолтын арга техникт суралцсан байна. Тэр цагаас хойш Турк, Англи, Америк, Итали зэрэг хэд хэдэн улсад энэ чиглэлээр суралцаж байсан. 2008 онд Турк улсын хурдан уншлагын тэмцээнд анх удаагаа оролцож нэг минутанд дунджаар 836 үг уншиж, ойлгоц харин 80 хувьтайгаар 2-р байр эзлэж байсан. Түүнээс хойш оюун ухааны спортод сэтгэл зүрхээ зориулах болсон тэрбээр оюуны спортын олон төрлөөр олон улс, тив дэлхийн тэмцээнд орж байсан анхны Монгол тамирчин гэж бүртгэгддэг билээ.

Монгол Оюун Ухааны Академийн тамирчид:
Г.Тэмүүлэн (12 настай) – Дэлхийн гурван дээд амжилтыг эзэмшигч
Ц.Бат-Эрдэнэ (15 настай) – Дэлхийн дөрвөн дээд амжилтыг эзэмшигч
Б.Намуунтуул (17 настай) – Дэлхийн нэг дээд амжилтыг эзэмшигч
З.Цэцэгзул (13 настай) – Дэлхийн нэг дээд амжилтыг эзэмшигч
С.Цогбадрах (21 настай) – Ой тогтоолтын Их Мастер, Оюуны Олимпын нэг дээд амжилт эзэмшигч
Ө.Сэнгэсамдан (21 настай) – Ой тогтоолтын ОУ-ын Аварга

Өнөөдөр дэлхий дээр тоолж баршгүй олон төрлөөр тэмцээн уралдаан зохиогдож байна. Энэ дунд хүний хамгийн чухал эрхтэн болох тархины сэтгэх, бодох чадварыг шалгасан олон төрлийн оюуны спортын тэмцээн явагддаг. Оюуны спортын олон төрөл дунд хүний тогтоох, эргэн санах чадварыг шалгасан ой тогтоолтын тэмцээн уралдаан явагдаад багагүй хугацаа болжээ. Шатар, даам гэсэн оюуны спорттой харьцуулахад 1991 онд хэдий хожуу үүссэн ч гэсэн өнөөдөр энэ спортоор хичээллэгч улс орон, тамирчдын тоо огцом нэмэгдэж тэмцээнийг маш сонирхолтой, өрсөлдөөнтэй болгож байна. Өнөөдөр ой тогтоолтын спортоор 48 улсын мянга мянган тамирчид хичээллэж буй судалгаа байна. Тэмцээний үндсэн зорилго бол тамирчид өгөгдсөн хугацаанд аль болох олон нэгж мэдээлэл тогтоож алдалгүй санах чадвараараа өрсөлдөнө. Судлаачид арга техникт суралцаагүй дундаж хүн нэгж хугацаанд хоорондоо холбоогүй 7+- хоёр мэдээлэл тогтоон эргэн санах чадвартай гэж үздэг. Тэгвэл энэ төрлийн тэмцээн уралдаанд оролцож буй тамирчид нэгж хугацаанд хэдэн зуу тэр бүү хэл хэдэн мянган мэдээлэл тогтоон санаж чаддаг. Оюуны спортын энэ төрлөөр хичээллэж чадсанаар бидний ажил хөдөлмөр, сурч боловсроход эерэгээр нөлөөлдөг ач холбогдолтой.

Ой сайтай эсвэл муутай гэсэн ойлголт байх ёсгүй. Хөгжүүлсэн болон хөгжүүлээгүй ой санамж гэдгээрээ л ялгаатай. Тиймээс хүн бүр ой санамжаа дээд зэргээр хөгжүүлэх боломжтой. Гэтэл өдөр тутам ой санамжтой холбоотой бэрхшээлүүд хүн бүрт тулгарч байна. Барьж байсан зүйлээ хаана орхисноо мартах, танилцсан хүнийхээ нэрийг дахин уулзах үедээ санахгүй байх, уншсан сэдвээ хэдхэн хоногийн дараа санах боломжгүй болох гээд нэрлээд байвал олон бэрхшээл бий.  Оюун ухааны суурийг ой санамж гэдэг. Тэгвэл энэ бэрхшээлийг давж туулан өдөр тутмын амьдралдаа сэтгэл хангалуун явах боломж хүн бүрт бий. Үүний тулд хүн “Суралцахуйд Суралцах” ёстой. Суралцах чадвар бол аливаа зүйлд бүтээлчээр, бие даан, үр дүнтэй арга барилаар хурдтай суралцах ур чадвар юм. Хамгийн гол нь бидний уураг тархи гэж юу болох, бүтэц үйл ажиллагаа, тархинд мэдээлэл хэрхэн тарханд, мэдээлэл хүлээж авах явцад хоёр тархины оролцоо зэрэг маш олон асуултын хариултыг мэдэж байх хэрэгтэй. Тархины талаар хэдий чинээ их мэдээлэлтэй байх тусам энэ гайхалтай зүйлд итгэх итгэл төдийн чинээ нэмэгдэнэ. Түүнчлэн мэдээлэл хүлээж авахад уураг тархины ажиллах горимд тохирох аргыг мэдэх нь чухал. Эдгээр арга техникт суралцаж ой санамжаа хөгжүүлж байгаа хүмүүс ямар гайхалтай үр дүнд хүрч байгааг хийгдсэн туршилтууд бэлхнээ харуулж байна.

Мэдээллийг хэрхэн хялбар тогтоох вэ?

Аливаа мэдээллийг тогтоохын тулд төсөөлөх чадвараа хөгжүүлэх хэрэгтэй. Дотроо ургуулан бодож төсөөлж харж  л чадвал хялбархан тогтоох боломжтой. Учир нь зарим судалгаагаар тухайн хүний хувьд өнөөдрийг хүртэл авсан мэдээллийн 80 орчим хувь харах эрхтэн болох нүдээр авсан мэдээлэл байдаг гэж үздэг. Тэгвэл харсан зүйлээ хүн илүү санах магадлалтай. Тиймээс унших болон тогтоох явцдаа аль болох дотроо дүрслэн харах хэрэгтэй. Гэвч зарим төрлийн мэдээлэл төсөөлөгдөх боломжгүй хийсвэр байдаг. Жишээ нь, янз бүрийн тоон мэдээлэл, томъёо, код гэх мэт.. Ой тогтоолтын аргачлал болох мнемотехникт суралцсанаар энэ асуудлыг шийдэх боломжтой. Мөн өөр нэг анхаарах зүйл гол зарчим бол төсөөлж буй мэдээллээ аль болох хошин, хөгжилтэй хэлбэрээр төсөөлж харах хэрэгтэй. Яагаад гэвэл хүн сэтгэл хөдлөл оролцсон мэдээллийг мартдаггүй учир. Жишээ нь, та бүхэнд онцгой байсан ямар нэгэн тэмдэглэлт өдрийг хэзээ ч мартдаггүй. Яг үүнтэй адилаар уншиж, тогтоох гэж буй мэдээллээ төсөөлөхдөө хошин мэдрэмжийг оруулах хэрэгтэй. Ингэж чадвал эргэн санх үйл явц маш хялбар байх болно.

Хүн яагаад мартдаг вэ?
Ой санамжид нөлөөлдөг олон хүчин зүйлс бий. Гадны механик нөлөөллүүд жишээ нь тархи толгойгоо гэмтээх, наркозонд удаа дараа орох; Цаашлаад амьдралын буруу хэвшил, буруу дадал. Жишээ нь, өөрийгөө маш ихээр ядраах, нойр дутуу байх, архи тамхи хэрэглэх, хөдөлгөөний дутагдал зэрэг. Марталтанд нөлөөлж буй гол зүйл бол стресс. Яагаад гэвэд өдөрт хүний тархинд 60,000 гаран бодол эргэлддэг гэж үздэг. Маш олон зүйлд санаа зовж сэтгэл зовнидог. Ингэснээрээ яг гол хийж буй үйлдэл дээрээ анхаарлаа төвлөрүүлж чаддаггүй. Тэгэхээр энэ байдлаас бид бүхэн тодорхой хэмжээнд гарч сурах хэрэгтэй.

Оюун ухаанаа хөгжүүлэхийн тулд бид юу хийх ёстой вэ?
Оюун ухаанаа хөгжүүлэх сэргэг байлгахын тулд хамгийн чухал дасгал бол ном унших. Өдөрт 30 минут ном уншлаг хүний уураг тархи, ой санамж гайхалтай ажилладаг гэж үздэг. Түүнчлэн оюун ухаан хөгжүүлэхтэй холбоотой оньсон тоглоом, шатар, даам тоглох зэрэг байж болно. Хааяадаа үгийн сүлжээ, судоку бөглөдөг цаашлаад ой тогтоолтын арга техниктэй суралцаад дасгал сургуулилт хийгээд эхлэвэл богино хугацаанд үр дүнг нь үзэх боломжтой. Тархи ажиллах тусам л сэтгэж бодох чадвар төдийчинээ нэмэгдэнэ.

Сонирхолтой үзүүлбэрүүд үзүүлэв
Уулзалтад уригдан оролцсон тамирчид маань хурсан олонд сонирхуулан дараахь үзүүлбэрүүдийг үзүүлсэн юм. Үүнд:
Х.Хатанбаатар: Хүмүүсээс төрсөн он, сар, өдрийг нь асууж төрсөн гарагийг нь алдалгүй хэлэв.
Ө.Сэнгэсамдан: Хоёр багц нийт 104 хөзрийг 2 минутад тогтоож нэрлэв.
Г.Тэмүүлэн: Маш богино хугацаанд шоо эвлүүлэв.
Б.Намуунтуул: 1 цифр алдвал тал оноо, 2 цифр алдвал ямарч оноо авдаггүй хатуу дүрэмтэй болохыг танилцуулж 300 цифр тоог 3 минут тогтоож хариулав.
Ц.Батэрдэнэ: 81 нүдтэй самбарт бичсэн 9 хүртлэх дурын цифрүүдыг цөөн секундэд харж тогтоосны дараа цээжээр хариулав.
С.Цогбадрах: Хатанбаатрын анхны шавь тэрбээр нүдээ таглаж 1-30 хүртэлх тоонуудын дагуу үзэгчдээс ямарч хамаагүй 30 үг асууж самбар дээр бичүүлэн хариулав.
Үзүүлбэрүүд маш сонирхолтой байсан бөгөөд хуран цугласан олон тамирчдыг бишрэн алаг ташилтыг харамгүй өгч байв. Дээрх үзүүлбэрүүдийг эзэмшиж, гартаа оруулахын тулд нэн тэргүүнд оюун ухааны аргачлалд суралцах нь гол түлхүүр юм.

Зүүн болон баруун тархины ялгаа
Хүний тархийг бүдүүвчлэн авч үзвэл сэтгэл хөдлөл боловсруулдаг баруун, логик боловсруулалт хийдэг зүүн гэсэн хоёр хэсэгт хуваадаг аж. Баруун тархи нь биеийн зүүн хэсгийг зүүн тархи нь баруун хэсгийг удирддаг гэнэ. Солгой хүнийг баруун тархитан, зөв гартай хүнийг зүүн тархитан гэж нэрлэх нь бий.

Бидний зарим нь юманд илүү няхуур учир шалтгаантай ханддаг байхад зарим нь аливаа зүйлийг ерөнхийлөн төсөөлж, хийсвэрлэн хүлээж авдаг. Энэ нь аливаа асуудалд баруун ба зүүн тархинууд өөр өөр өнцгөөс ханддаг гэсэн үг. Гэхдээ аль аль нь өөрийн гэсэн өвөрмөц давуу талуудтай бөгөөд бие биесээ нөхсөн шинж чанартай. Оюун ухаанаар хичээллэдэг хүмүүс баруун зүүн тархиа жигд хөгжүүлсэн байдаг бөгөөд тэдгээрийн хоорондох мэдээлэл солилцох боломжийг дээд зэргээр ашигласаж чаддаг. Зүүн баруун тархины үйл ажиллагааг авч үзвэл. Зүүн тархи нь тусгайгаас ерөнхий боловсруулалт хийдэг. Өөрөөр хэлбэл нэгж баримтуудад илүү анхаарч түүнийг цуглуулах замаар эцсийн оюун дүгнэлт хийдэг гэсэн үг. Харин Баруун тархи ерөнхийгөөс тусгайд боловсруулалт хийдэг. Эхлээд ерөнхий дүр зурагт тулгуурлан оюун дүгнэлтээ хийчихдэг бөгөөд нэгж баримтуудад ач холбогдол бага өгдөг. Мөн зүүн тархи боловсруулалтыг дэс дараалсан байдлаар цэгцтэй хийдэг. Баруун тархи асуудлыг дэс дараалсан байдлаар авч үзэхгүй хэсэгчлэн тасдаж санамсаргүй боловсруулалт хийдэг гэнэ. Бид логиктой сэтгэх гэж ярьдаг. Зүүн тархитны эрхэмлэдэг зүйл нь логик байхад баруун тархитных сэтгэл хөдлөл байдаг.
Эцсийн дүндээ баруун зүүн тархи аль аль нь өндөр хөгжвөл сайн бөгөөд тэдгээрийн хоорондох мэдээлэл солилцоог хурдасгах нь чухал бололтой. Тархины нууц тайлагдах хэмжээгээр түүнийг хөгжүүлэх арга тестүүд боловсронгуй болох биз ээ.

Ой ухааныг сайжруулах аргууд
Ой тогтоолт бол сурах чадвар учир үүнийг хөгжүүлж болдог. Аливаа зүйл суралцахад цаг хугацаа, хичээл зүтгэл, тэвчээр, оролдлого шаарддаг шиг ой тогтоолтыг хөгжүүлэх аргуудын хувьд ч энэ бас ялгаагүй ижил юм. Ой ухаан сайн байх явдал нь төрөлхийн ой тогтоох чадвараас бус ой тогтоолтын аргуудыг хэр зэрэг сайн эзэмшсэнээс хамаардаг. Тиймээс хүн ой тогтоолтын аль болох олон аргад суралцах аваас ой тогтоолт аяндаа хөгждөг.
Ой тогтоолтын аргачлалуудаас аливаа мэдээллийг дэс дараатай санах хамгийн энгийн аргачлал болох “Гинж буюу Холбох” арга дээр ярилцъя.

Гинж буюу Холбох арга
Жишээ нь үгсийн жагсаалтыг дэс дараатай санахын тулд гинж байдлаар холбож төсөөлнө. Яагаад гэхээр гинжний эхний цагираг хоёртоо холбогдоно. Хоёр нь гуравтайгаа гэх мэтчилэн ар арын цагирагтай холбогдсоо байх болно. Эндээс санаа аван бид цээжлэх мэдээллээ өөр хооронд нь маш сайн холбож төсөөлнө. Сэтгэл хөдлөл оролцсон мэдээллийг хүн мартдаггүй учих төсөөлөл дэх үйл явдал аль болох хошин байх ёстой.

Холбох аргыг заасны дараа 20 үгийг холбох дасгал ажиллуулав. Дасгал ажил маш сонирхолтой үр дүнтэй байсан бөгөөд үзэгчдын ихэнх хэсэг уг дасгалыг амжилттай гүйцэтгэсэн юм.

Гадаад үг хэрхэн тогтоох вэ?
Гадаад хэлний шинэ үг тогтооно гэдэг хэл сурч буй хүний хувьд ихэнхдээ төвөгтэй байдаг. Шалтгаан нь тухайн гадаад үгийг харж төсөөлж харж чадахгүй оршино. Учир гадаад үг бол хийсвэр мэдээлэл юм. Үндсэндээ ямарч гадаад хэлний шинэ үгийг төсөөллийн болон хошин байх гэсэн зарчим дээр тулгуурлан богино хугацаанд, хурдтай, хөгжилтэйгөөр цээжлэх боломжтой. Бидний хийх ёстой зүйл бол тухайн гадаад үгтэй дуудлага төстэй монгол үг олох явдал юм. Дуудлага яг ижил биш төстэй үг байх учир ямар ч гадаад үгэд 100% дуудлага төстэй үг олдох боломжтой. Гэхдээ үндсэн аргачлалуудаа өмнө нь маш сайн үзсэн байх хэрэгтэй. Гадаад үгний хувьд жишээ болгож sever – таслах, огтлох, салгах гэсэн утгатай үгийг авъя. Sever –тэй дуудлага төстэй монгол үг Сэвүүр байж болно. Санах сэжүүр болох үгийг л гаргах нь чухал. Сэвүүр гэсэн монгол үгнээс дараа нь Sever гэсэн англи үгийг санах бүрэн боломжтой. Ингээд хошин эсвэл ер бусын төсөөллийг харж эхэлнэ. Сэвүүр барьчихсан эргэн тойронд буй бүх зүйлийг тасдаж, салгаж байгаагаар өөрийгөө харах нь чухал. Ингэснээр дараа нь sever гэсэн үг хэлэхэд төсөөлөл бодогдож таслах, салгах гэсэн үгээ шууд санах боломжтой.

___________________________________________________________
Асуулт хариулт
Асуулт: Хичээлээ онлайнаар заах арга байгаа юу?
Хариулт: Энэ талаар нилээн олон санал ирж байгаа. Он гаргаад Онлайнаар заах боломжийг судална.

Асуулт: Оюун ухааны дасгал хийж байхдаа анхаарлаа хэрхэн яаж төвлөрүүлэх вэ?
Хариулт: Анхаарлаа төвлөрүүлэхэд зориулсан хийдэг дасгалууд гэж байдаг. Хүн бүрийн нас, онцлогт тохирсон дасгалууд байдаг. Энэ талаар манай вэб сайт болон фэйсбүүк хуудсаар орж сонирхоорой.

Асуулт: Ой тогтоолтын яг хэдэн арга байдаг вэ? Тэдгээрээс хэдийг нь хэрэгжүүлвэл тохиромжтой вэ?
Хариулт: Ерөнхий суурь 20 гаран аргачлалуудыг мэддэг байхад түүн дээр үндэслэн бусад шинэ аргуудыг өөрөө зохион гаргаж ирж болдог. Өөрөөр хэлбэл эдгээр үндсэн аргуудыг хооронд нь хослуулан өөрт тохирсон шинэ аргуудыг бий болгоно гэсэн үг юм.

Асуулт:  Монголын Оюун Ухааны Академийн байршил хаана вэ?
Хариулт: Манай хаяг: Сүхбаатар дүүрэг, 8-р хороо, Оюутны гудамж 16/3, “G&D” center, 403 тоот /Арслантай гүүрний хойд талд/, Утас: 7011-9200, 9712-9200
Вэб хаяг: www.mindsport.mn

Асуулт: Он, сар, өдрийг яаж цээжлэх вэ?
Хариулт: Он, сар, өдөр гэсэн тоон мэдээлэл цээжилж сурахын тулд бид бүхэн Үсэг Тооны Код аргыг мэдэж байх хэрэгтэй. Аргачлалуудыг тайлбарласан ном тун удахгүй хэвлэгдэж гарна.

https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=YZckb6OYIx0

Ном зүй

Хэрвээ та яаг одоо оюуны спортоор хичээллэхээр шийдсэн бол дараах ном, зохиолууд танд хэрэг болж магадгүй юм.

  • Raymond Keene, 2013, “The Official Biography of Tony Buzan: The Man Who Introduced the World to Mind Maps”
  • Dominic O’Brien, 2012, “The Brilliant Memory Tool Kit: Tips, Tricks and Techniques to Boost Your Memory Power”
  • Dominic O’Brien, 2012, “How to Develop a Perfect Memory”
  • Dominic O’Brien, 2011, “You Can Have an Amazing Memory”
  • Dominic O’Brien, 2002, “Numbers and Dates (Never Forget)”
  • Dominic O’Brien, 2002, “Names and Faces (Never Forget)”
  • Dominic O’Brien, 2001, “Quantum Memory Power: 8 volume set”
  • Tony Buzan, 2011, “Buzan’s Study Skills: Mind Maps, Memory Techniques, Speed Reading and More!” (Mind Set)
  • Tony Buzan, 2011, “Age-Proof Your Brain: Sharpen Your Memory in 7 Days”
  • Tony Buzan, 2009, “Mind Maps for Business: Revolutionise Your Business Thinking and Practise”
  • Tony Buzan, 2003, “Mind Maps For Kids: An Introduction”
  • Carol Turkington, 1996, “12 Steps To Be Better Memory”
  • Edelman, Shimon, 2008, “Computing the Mind: How the Mind Really Works”

Уулзалтад 100 гаруй хүн хүрэлцэн ирж, гурван цаг гаруй үргэлжилж 2013 оны 11 дүгээр сар 28-нд 21 цаг 16 минутад уулзалт өндөрлөв. Энэ удаагийн уулзалтыг анх удаа онлайн дамжууллаа.

Тэмдэглэл хөтөлсөн:Улаанхүүгийн Ганзориг (Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын Англи дахь Бүс Нутгийн Төлөөлөгч)
Зураг бичлэгийг үйлдсэн. Ц.Азхүү, Azaa studio
Онлайн шууд дамжуулалтыг бэлтгэн хийсэн: Бизнесийн удирдлагын мэдээллийн зүйн докторант Б.Будхүү 

“Оюунлаг оршихуй” цуврал уулзалтын гуравдах зочин илтгэгч Монголын Оюун Ухааны Академийн захирал, Олон Улсын мастер Х.Хатанбаатартай хийсэн товч ярилцлага

KhatnaaZar “Оюунлаг оршихуй” цуврал уулзалтын №3-ын зочноор Монголын Оюун Ухааны Академийн захирал,  Олон Улсын мастер Х.Хатанбаатар  оролцох болсонтой холбогдуулан “БИЕ ХАЛААХ” товч ярилцлага авсныг та бүхэнд хүргэж байна.

1.Сайн байна уу? Лондонд тавтай морил! Та Ой тогтоолтын дэлхий аварга шалгаруулах энэ удаагийн тэмцээн болоод Монгол улсаас оролцох баг тамирчдаа танилцуулна уу?

Баярлалаа. 22 дахь удаагийн Ой тогтоолтын Дэлхийн Аварга шалгаруулах оюуны спортын тэмцээнд нийт 32 орны 120 тамирчин ой тогтоолтын 10 төрөлд өрсөлдөж бага, дунд болон насанд хүрэгчдийн ангилалд аваргуудаа шалгаруулна. Улс улсын шилдэг тамирчид оролцож байгаа энэ тэмцээнд манай улсаас Монголын Оюун Ухааны Академи-ийн 6 тамирчин өрсөлдөнө. Тамирчид маань 3 дахь удаагийн Ой тогтоолтын Улсын аварга шалгаруулах энэ жилийн тэмцээнд бүгд эхний байруудад орсон. Мөн энэ жилийн хувьд олон улсын тэмцээнээс нийт 52 медаль хүртсэн хүүхэд, залуучууд байна. Насанд хүрэгчдийн ангилалд Ой тогтоолтын Их мастер С.Цогбадрах (21 нас), Ой тогтоолтын ОУ-н аварга Ө.Сэнгэсамдан (21 нас) нар, дунд насны ангилалд Ой тогтоолтын Улсын аварга бөгөөд дунд насандаа дэлхийн 1 дээд амжилтыг эзэмшдэг Б.Намуунтуул (17 нас), Дэлхийд чансаагаараа 1800 гаран тамирчнаас 28-д бичигддэг дунд насны ангилалд дэлхийн 3 дээд амжилтыг эзэмшигч Ц.Бат-Эрдэнэ (15 нас) мөн насны ангилалдаа 1 дээд амжилтыг эзэмшдэг З.Цэцэгзул (13 нас), бага насны ангилалд дэлхийн 3 дээд амжилтыг эзэмшдэг Г.Тэмүүлэн (12 нас) нар тус тус өрсөлдөнө. Миний хувьд энэ тэмцээнд шүүгчээр оролцохоос гадна зэрэг ахиулах шалгалтанд мөн орно. Шалгалтаа амжилттай өгснөөр ой тогтоолтын ОУ-н шүүгч болох боломжтой болно.

2. Та Монголын Оюун Ухааны Академийг байгуулсан. Энэ байгууллагынхаа талаар мөн товчхон танилцуулаач. 

Монголын Оюун Ухааны Академи анх 2010 онд үүсгэн байгуулагдсан. Манай эрхэм зорилго бол Монгол хүний оюуны чадамж, чадварыг  хөгжүүлэх замаар Монгол Улсын хөгжил дэвшилд иргэн бүрийн оролцоог нэмэгдүүлэх, оюуны спортын зарим төрлүүдийг эх орондоо хөгжүүлж дэлхийд тэргүүлэх оюуны спортын тамирчдыг  бэлтгэх юм.

Үндсэндээ үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл бол оюуны хөгжлийн олон талт судалгаа хийх, сургалт явуулах, тамирчдыг бэлтгэх, тэмцээн уралдаан зохион байгуулах, олон улсын чанартай тэмцээнд оролцох боломжыг нь хангах гэх мэт олон ажил хийдэг. Академи дээр олон төрлийн сургалт явагддаг бөгөөд үүнийгээ дагаад сонирхлын олон клубууд бий болж хүүхэд, залуус, ахмад үеийнхэн маань өөрсдийгөө хөгжүүлж байна. Тухайлбал ой тогтоолт, цээж бодолт, хурдан уншлага, спорт өрөлт, судоку, соробан, рубик гэх мэт арав гаран төрлийн сургалт явагдаж байна.

Академийн зүгээс 2011 оноос хойш жил бүр улсын чанартай том тэмцээнүүдийг тогтмол зохион байгуулж байгаа. Энэ жилийн хувьд анх удаа Рубик шооны нээлттэй тэмцээнийг мөн зохиолоо. Хамгийн гол нь тамирчдын гаргасан амжилтууд дэлхийн чансаанд шууд бичигдэж байгаагаараа онцлог юм. Мөн сар бүр дээрх төрлүүдээр МИНИ тэмцээнүүдийг зохиож байна. Өнөөг хүртэлх энэ хугацаанд оюуны спортын эдгээр төрлүүдийг сонирхогчдын тоо эрс нэмэгдсэн. Жишээ нь, миний хувьд сургуулиа төгсөөд 2009 онд Монголдоо ирж байхад шоо барьсан хүүхэд байдаггүй байсан. Биднийг бага байхад л орос шоо гээд ах, эгч нар эвлүүлдэг байсныг санаж байна. Академиа үүсгэн байгуулснаас хойш манай хамт олон шооны ач холбогдлыг сурталчлах тал дээр олон ажлууд хийсний үр дүнд өнөөдөр аль ч сургуулийн ямар ч ангид орсон дор хаяж дөрөв таван хүүхэд шоо эргүүлээд сууж байгаа нь бидний эхлүүлсэн ажил үр дүнгээ өгөөд явж байна гэж боддог. Хамгийн гол нь хүүхэд шинэ зүйлд сонирхлоо төрүүлж хоббигоо болгож байгаа нь сайшаалтай.

Олон улсын чанартай тэмцээнүүдийн хувьд 2008 оноос хойш би болоод манай сурагчид нийт 18 тэмцээнд оролцож өнөөдөр хурдан уншлага, ой тогтоолт болон цээж бодолтын зарим төрлүүдэд олон улс, дэлхий мөн дөрвөн жилд нэг удаа болдог оюуны олимпын аваргуудтай болж чадсан. Оюуны спортын эдгээр төрлүүд манай улсад хөгжөөд удаагүй ч өнөөдөр Монголын баг тамирчид бусад улсын тамирчдын хувьд хүчтэй өрсөлдөгчид байж чадаж байгаа нь сайхан. Хамгийн гол нь манайхан оюуны спортоор эх орныхоо нэрийг өндөрт гаргаж байгаад хувьдаа их баярлаж явдаг юм.

3.“Оюунлаг оршихуй” цуврал уулзалтын №3-ын зочноор оролцох урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Уулзалтын үеэр ой тогтоолттой хүн бүрт мэдээжийн мэт боловч мэддэггүй зүйлсийн талаар их яригдах байх, зөв үү? Уулзалтын агуулга, ач холбогдол уулзалтын үеэр заах дасгалуудын талаар товч мэдээллийг Их Британи дахь Монголчуудад хүргэнэ үү?

Та бүхэнд бас талархаж байна. Миний хувьд өмнө нь хэд хэдэн улсад тэмцээнд оролцох явцдаа тухайн улсад сурч, ажиллаж, амьдарч байгаа элэг нэгтнүүдтэйгээ уулзалт зохион байгуулж нэг, хоёр өдрийн сургалтууд хийж байлаа. Хамгийн гол нь энэ удаагийн уулзалт болон сургалтаараа юу хүргэхийг зорьж байна вэ гэхээр уулзалтын сэдэв болох “Суралцахад Суралцахуй” гэдгийг л тайлбарлаж ойлгуулахыг хүсэж байгаа юм. Судалгааныхаа хүрээнд бидний уураг тархи хэрхэн ажилладаг, тархинд мэдээлэл хэрхэн тархдаг, мэдээлэл хүлээж авах явцад хоёр тархины оролцоо ямар байдаг зэрэг асуултуудад хариулт өгөх бөгөөд тархины талаар хэдий чинээ их ойлголттой байх тусам энэ гайхамшигтай хүчинд итгэх итгэл төдий чинээ нэмэгдэнэ гэсэн үг л дээ. Мөн хүний оюун ухааны суурь болсон ой санамж гэдэг зүйл өдөр бүр хэрэг болж хүнийг насан туршид нь дагаж байдаг. Өнөөдөр та ажлаа тараад харихаар бол мэдээж ой санамжынхаа хүчээр л харина. Гэвч ой санамжтой холбоотой бэрхшээл өдөр бүр хүнд тулгардаг. Жишээ нь барьж байсан түлхүүр, утсаа хаана орхисноо санахгүй хайх, танилцсан хүнийхээ нэрийг хэд хоногийн дараа мартах тохиолдол, ном уншаад л байдаг хэд хоногийн дараа асуухад агуулгаа ор татсан мартсан байх гэх мэт. Эдгээр асуудлуудыг бид бүрэн шийдэх боломжтой. Хамгийн гол нь эдгээр асуудлыг шийдсэнээр бидний сурч боловсрох, ажил амьдралд нөлөөлөх ач холбогдол талаас нь дэлгэрэнгүй тайлбарлана. Та бүхэн уулзалтан дээр илүү ихийг мэдэх болно. Уулзалтын эхэнд бүх хүнээс оюуны чадварыг нь шалгасан сорил авах бөгөөд тусгай аргачлалуудыг тайлбарласнаар уулзалтын төгсгөлд дахин сорил авахад үр дүн яаж гарч байгааг шууд харьцуулах боломжтой гэдгээрээ маш сонирхолтой болох болов уу. Мөн манай хүүхдүүд хүний санаанд орохооргүй оюуны чадварын даалгавруудыг хийж гүйцэтгэнэ. Та ч гэсэн эдгээрийг төвөггүй хийх боломжтой. Төгсгөлд нь нэг зүйл хэлэхэд хүн биеийн хөгжлийн хувьд бусдын түвшинд хүрэхгүй байж болно. Харин оюуны хөгжлийн хувьд ямар ч түвшинд хүрэх боломжтой юм. За ингээд 28-нд уулзацгаая!

Цаг гаргаж бие халаах асуултуудад хариулсан танд баярлалаа. Та болон танай тамирчидад өндөр амжилт гаргахыг хүсэн ерөөе! Удахгүй Лондонд уулзацгааяа.

Ярилцлсан: У.Ганзориг. Уулзалтын Зохион Байгуулах Баг

“Оюунлаг оршихуй” цуврал уулзалт №2 – Монгол дахь хөрөнгө оруулалтын орчин: өнгөрсөн, ирээдүй, одоо

IltgegchSerOdMongoliansБританийн Монголчуудын дунд зохиогдож буй “Оюунлаг оршихуй” цуврал ярилцлагын энэ удаагийн зочноор Монголын Бизнесийн зөвлөлийн дэд захирал И.Сэр-Од уригдаж “Монгол дахь хөрөнгө оруулалтын орчин: өнгөрсөн, ирээдүй, одоо” сэдвийн дагуу санал бодлоо солилцов.

 

И. Сэр-Од Монголын Бизнес Зөвлөлийн төрийн байгууллагууд, яамд, агентлагууд, УИХ-н гишүүдтэй харилцах харилцааг хариуцаж ажилладаг. Тэрээр Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Парламент хоорондын харилцааны газарт зохион байгуулагч, Монгол Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын Гадаад харилцаа, төслийн хөгжлийн газрын ажилтан, ахлах ажилтан, Дарга, СББ-МСS компанид Экспортын Менежер зэргээр ажиллаж байсан Монголын бизнесийн орчны өнгөрсөн хийгээд өнөөгийн байдал, чиг хандлагын талаар арвин мэдлэг, туршлагатай.

Монголын Бизнесийн Зөвлөл нь 2007онд байгуулагдсан, Монголд худалдаа, хөрөнгө оруулалтын өсөлтийг дэмжиж, Монгол улсын засгийн газар, олон нийт, зөвлөлийн гишүүдтэй бизнесийн орчинд гарах чухал үйл явдал, асуудлаар санал солилцох, нээлттэй яриа хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд гүүр болж, эдийн засгийн өсөлтөд саад болж буй хууль тогтоомж, бодлого болон үйл ажиллагааг өөрчлөн шинэчлэхийн төлөө ажиллах эрхэм зорилго бүхий, одоогоор 270 гаруй томоохон хөрөнгө оруулагчид, 17 элчин сайдын яамдтай хамтран үйл ажиллагаагаа явуулдаг гишүүнчлэл бүхий төрийн бус байгууллага юм.

Илтгэгч 10 гаруй жилийн тэртээх манай улсын эдийн засаг, хөрөнгө оруулалтын орчны талаар сонирхолтой тоо баримт, жишээн дээр тулгуурлан яриагаа эхлэв.

Тухайн үеийн нийгэм эдийн засгийн нөхцөл байдлыг эргэн харахад Монголын зах зээлийг сонирхох гадаадын хөрөнгө оруулагч гэж бараг байхгүй, байгаа нь хэдэн хятад, солонгосын зочид буудал, хоолны газраар л тоологдохоор, ирээдүй нь бүрхэг гэж хэлж болох дотоодын хэдэн компаниуд, бизнес эрхлэгчид бор зүрхээрээ төсвийн хуримтлалыг бий болгож нийгмийг авч явсан гэж хэлж болно. Хүн бүхэн шахуу бизнест хөл тавьж, урд хөршөөс гахай зөөж амьдралаа залгуулах гэж ид сандралдаж байсан цаг үе. Чухамхүү тэр цаг үед төр засгаас гуравдагч хөршийн бодлого гэсэн нэртэй гэрээ хэлцэл, амлалтуудыг үр дүнтэй хэрэгжүүлж ирсэн байдаг.
Тодруулбал, 2003 онд ДНБ 0.9 тэр бум ам.доллар, өсөлт 5.5%, нэг хүнд ногдох ДНБ 385 ам.доллар байсан бол өнөөдөр 2013 оны урьдчилсан хүлээлтээр ДНБ 10 тэрбум, өсөлт 18%, Нэг хүнд ноогдох ДНБ 3500-4000 ам.доллар гэсэн огцом өөр тоон өсөлтийн тухай ярьж эхэлж байна.

Монгол улсын эдийн засгийн өнөөгийн байдал

InvestmentAndOT

Хөрөнгө оруулагчдыг үргээсэн гэх Стратегийн ач холбогдолттой салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хууль 2012 оны 5 сар батлагдсан. Түүнээс хойш 2013 оны 4 дүгээр сар хүртэл уг хуулийг урт хугацаанд үр ашигтай байдлаар хэрэгжүүлэх дүрэм журам батлагдахгүй удсанаас гадаадын хөрөнгө оруулалт буурсан тал байгаа. Гэхдээ Оюу Толгойн үйл ажиллагаа 2-р шатандаа шилжих хугацааны нөлөө, дэлхийн эдийн засгийн хямралаас үүдэлтэй Хятадын үйлдвэрлэлийн бууралт, ашигт малтмалын зэрэг бусад хууль эрхийн өөрчлөлтийн талаарх ээлжит яриа төлөвлөлт зэрэг нь гадаад гэлтгүй дотоодын хөрөнгө оруулагчдад муугаар нөлөөлсөн. Жишээлбэл: дэлхийн биржүүд дээр манай улсын уул уурхайн компаниудын хувьцаа 60%-70% -иар унаад байгаа.

FIrsSharePricemongolians

Ийм нөхцөл байдалд хөрөнгө оруулагчдыг татах хүндрэлтэй ч зарим компаниуд эрсдэлээ өөрөө хүлээгээд хөрөнгө оруулж хамтран ажиллая гэхээр дээр дурдсан холбогдох дүрэм журам нь батлагдаагүй байсан зэрэг нөхцөл байдлууд бий болсон.
Ер нь хууль эрх зүйн орчноо тогтворжуулж, төрийн бодлогын урт хугацааны үр ашигтай байдлыг хангах тал дээр анхаарч зах зээлээ тогтвортой байлгаж чадаагүйгээс бид эрсдэл хүлээгээд байна шүү дээ! Дөрвөн жил болоод л нэг шинэ бодлого, том том өөрчлөлт шинэчлэл бий болгохыг зорьдог, өмнөх засгийн газрын үед хийгдсэн ажлууд, гэрээ хэлцлүүдийг дахиад л эргэж хэлэлцдэг, зөв ч бай, буруу ч бай хамаагүй бүгдийг нь өөрчлөх гээд л … тэгээд магадгүй дараа дөрвөн жилийн дараа нөгөө сөрөг хүчин нь ялахаараа дахиад л бүгд өөрчлөгдөх магадлалтай. Үүнийг тогтвортой зах зээл гэж хэлдэггүй байх.

Ашигт малтмалын тухай хуулийг хойшлуулсан нь нэг талаасаа сайн хэдий ч нөгөө талаасаа хэт их хүлээлт үүсгээд байгаа муу талтай. Үүнийг бид хурдан шийдэж хөрөнгө оруулалтыг тогтоон барих шаардлагатай. Өмнөх хөрөнгө оруулалтын тухай хууль маань ерөнхийдөө хөрөнгө оруулагч нарыг татах зорилготой жишээлбэл эхний хоёр жил татвараас чөлөөлнө… гэх мэт заалттай байсан бол одоо ийм нөхцөлтэй хуулийн заалт байхгүй өөрөөр хэлбэл гадаад дотоод аль ч бизнесийн байгууллага татвараа шууд төлөөд явахаар байгаа юм.

Нэгдсэн үндэсний байгууллагаас манай улсын эдийн засгийг 2021 онд ямар хууль эрх зүйн орчинд, хэрхэн үр ашигтай ажиллахаас хамаарч ямар нөхцөл байдалтай байх талаар SWOT анализ хийж гаргасан байдаг.

Үүнд:
Таамаг 1: 2021 он Тогтвортой хөгжил
• Макро эдийн засгийн тогтвортой байдал хангагдсан
• Уул уурхайн ашиг үр өгөөжтэй зарцуулагдсан
• Бүс нутгийн болон салбарын хөгжлийн стратеги хангалттай сайн бөгөөд эдийн засаг төрөлжсөн
• Дэд бүтцийн томоохон дэвшил түүнтэй уялдаатай бүх салбарын хөгжил

Таамаг 2: 2021 он Баялагийн хараал
• Макро эдийн засгийн тогтворгүй байдал
• Уул уурхайн салбар дотоодын болон олон улсын чанартай хүндрэл бэрхшээлээс хамааран доройтсон
• Хээл хахууль, авилга даамжирсан
• Дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт зогсонги болсон
• Нэмж шилжин суурьшигчдын хөлд дарагдсан ажилгүйдэл, гэмт хэрэг байнга оршсон Улаанбаатар.

Гадаадын хөрөнгө оруулагчид МУ-ын татварын хэмжээ их байна гэж нүүр буруулахгүй байгаа, хамгийн гол нь манай улсын гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хууль тогтвортой байхыг тэд хүсээд байгаа юм.
И. Сэр-Од ярианыхаа явцад цугласан олноос “Уул уурхайгаас орж ирэх хөрөнгө оруулалтыг цаашид урт хугацаанд үр ашигтай зарцуулахын тулд ямар салбарт хөрөнгө оруулалт хийвэл илүү үр дүнтэй вэ?” гэсэн асуулт асуухад дийлэнхи олон БОЛОВСРОЛЫН САЛБАР хэмээн дуу нэгтэйгээр хариулж байв. Мөн тэрээр боловсролтой чадварлаг залуучуудын ихэнхийг уул уурхайн компаниуд мөнгөөр “зодоод” авчихдаг, энэ нь бусад салбарын хөгжил доройтуулах нөхцөл байдал ажиглагдаж байгааг хэлж байлаа.

Дүгнэлт
Энэ удаагийн уулзалтын зочин И. Сэр-Од уулзалтынхаа төгсгөлд зарим нэгэн сонирхолтой санаануудыг дүгнэлт маягаар хэлж уулзалтыг илүү сонирхолтой, үр дүнтэй болгож чадсан юм. Тэрбээр бид хөрөнгө оруулалтыг тогтвортой хөгжүүлэхийн тулд хөрөнгө оруулалтын бодлого дээр тулгуурлаж судалгаа явуулдаг, төр засгаас хараат бус бие даасан судалгааны мөн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих байгууллагатай болж чадвал манай улс хөрөнгө оруулалтын хэмжээг тогтортой ихэсгэх боломж гарна хэмээн үзэж Монгол улсын хөрөнгө оруулалтын өнөөгийн байдалд тулгараад буй зарим дутагдал болон давуу талуудыг товчхон дүгнэж хэлсэн юм. Үүнд:
Нийтлэг дутагдал:
– “Барьцгүй” ярьдаг (худал хэлж, гэнэтийн шийдвэр шаардлага тавьдаг, бизнесийн тодорхой бус орчин, амлалтандаа хүрдэггүй, эв түнжингүй, хэт тайван гэх мэт.)
Нийтлэг давуу талууд:
– Онцгой IQ хөгжилтэй
– Онцгой эртний түүхтэй
– Цөөн хүн амтай
– Бүх төрлийн ашигт малтмалын баялаг бидэнд байна
– Тэнгэрлэг заяат үзэсгэлэнт байгалийн өвөрмэц тогтолцоотой ард түмэн

Ингээд уулзалтын зочин маань хүрэлцэн ирсэн оюутан залууст хандаж “Одоогийн залуучууд маань өндөр хөгжилтэй орнуудад очиж сурч боловсорч ирснийхээ дараа манай улс ийм тийм болохгүй бүтэхгүй байна гэж муулдаг гэвч үүнээс долоон дор нөхцөлтэй улс орнууд олон байгаа бид харин ч тэнгэрлэг заяат үзэсгэлэнт байгалтай, оюун ухааны өндөр IQ-тай, бахархах сайхан түүхтэй ард түмэн, үүгээрээ бид бахархах учиртай” хэмээн яриагаа өндөрлөж асуулт хариултын хэсэгт шилжсэн юм.

Асуулт, хариулт
Асуулт: Таны илтгэлд дурьдсан үзүүлэлтүүдийг харж байхад манай улсын гадаадын хөрөнгө оруулалт 10% -иар нэмэгдсэн байна энэ нь сайн хэдий ч нөгөө талаар үндэсний аюулгүй байдалд сөргөөр нөлөөлөх аюултай. Үүнийг яаж зохицуулах талаар таны бодол?
Хариулт: Дээр дурдсан САХСГХОЗ хууль нь гадаадын нэгэн томоохон компани өөрийн лицэнзийн тодорхой хувийг өөр нэгэн гадаадын хувийн болоод гол нь засгийн газрын эзэмшлийн компанид зарах оролдлогыг зохицуулах зорилготой уг нь зөв бодлого, оролдлого юм. Харамсалтай нь томоохон хөрөнгө оруулалт орж ирэх бололцоотой салбаруудыг бүхэлд нь хамруулж хамгийн гол нь төрийн оролцоог хэт их байхаар заасан нь алдаа болсон гэж боддог. Уг нь гадаадын томоохон орнуудын хөрөнгө оруулагч компаниуд тэдний ашиг сонирхол аль болох олон байх тусам манай улсын нэр хүнд тэр хэмжээгээр өсч, статус кво найдвартай байх сайн тал бий. Мөн нөгөө талаас хоёр хөрш орноосоо хамааралтай эдийн засагтай манай улсад уг хамаарлыг сааруулах давуу талтай.

Асуулт: Урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын нэмүү өртгийн талаархи таны бодол?
Хариулт: Төр засаг энэ чиглэлээр тодорхой бодлого боловсруулж эхлээд байгаа. Жишээлбэл: Сайншандын үйлдвэрлэлийн бүс зэрэг нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн бий болгоход анхаарч байгаа нь сайшаалтай.
Асуулт: Монгол улс уул уурхайгаас өөр өөр салбарт гадаадаас хөрөнгө татах өөр ямар салбар байж болох вэ?
Хариулт: Дэд бүтцийн салбарт сүүлийн үед хөрөнгө оруулалт нилээд орж буй харагдаад байгаа. Уул уурхай бол нөөцөө ухаж аваад дуусчдаг салбар. Харин дэд бүтцийн салбарт хөрөнгө оруулагчдыг татахад Концессийн хуулийн дагуу хамтран ажиллах гэрээний нөхцлүүдээ сайтар тохирч харилцан үр ашигтай ажиллах загвараа бодитой хэрэгжүүлэх нь чухал байгаа

Асуулт: Монгол улсын бүх хөрөнгө оруулалтыг хянаж, нэгтгэн гаргадаг газар байдаг уу?
Хариулт: Монголын үндэсний статистикийн хорооны вэб сайт болон холбогдох тайланд тулгуурлан тодорхой нарийн мэдээллүүдийг авч болно. Түүнээс гадна мэдээж Хөгжлийн яамны Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг бүртгэх зохицуулах газрын мэдээлэл ч та бүхний судалгаанд хэрэг болно. Саяхан засгийн газраас Хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах бие даасан агентлаг байгуулахаар болж байгаа нь сайшаалтай.

Асуулт: Хэнтий аймгийн Бэрхийн уурхайг Канадын хөрөнгө оруулалттай нэгэн компанид 100% худалдсан үүнийг манай засгийн газар хүлээн зөвшөөрч байгаа гэж сонссон. Яагаад?
Хариулт: Яг энэ талаар сайн мэдэхгүй байна. Ер нь зүгээр товчхондоо хэлэхэд одоо энэ сая батлагдсан хуулиа жигд дагаж мөрдөх хэрэгтэй болж байна. Түүнээс янз бүрийн бизнесийн төслүүдэд өөр өөр хувь хэмжээ, дүрэм журам баримтлаад байж таарахгүй бас нөгөө талаар манай засгийн газрын хувь хэмжээ заавал жишээ нь 50 иас дээш хувь байна гээд дайраад байвал хөрөнгө оруулагч гэдэг чинь буяны байгууллага биш учраас ашгаа хялбархан тооцоод л ашиггүй бол орж ирэхгүй шүү дээ.
Уулзалт 2013 оны 11 дүгээр сар 15-нд 19 цаг 36 минутад өндөрлөв.
Rudolf Steiner House Theatre, Лондон.

Тэмдэглэл хөтөлсөн:
У. Ганзориг (Цахим Өртөө Холбоо ТББ-ын Англи дахь Бүс Нутгийн Төлөөлөгч)